Meerderheid coalitiekiezers vindt eis SGP om medisch-ethische kwesties 'te parkeren' onacceptabel
De SGP dreigt tegen het belastingplan van het kabinet te stemmen als plannen voor medisch ethische kwesties, als abortus en draagmoederschap, niet worden stilgezet. Meeste mensen (63 procent) zouden het onacceptabel vinden als het kabinet hierin meegaat.
Dat blijkt uit onderzoek onder ruim 25.000 mensen uit het EenVandaag Opiniepanel. In november wordt over het belastingplan van het kabinet gestemd. Het is nog niet zeker dat daar voldoende steun voor komt. De SGP, die in de onderhandelingen samenwerkt met JA21, dreigt dus tegen te stemmen als het kabinet niet bepaalde beslissingen over medisch-ethische kwesties van tafel haalt.
Draagmoederschap en abortussen
Zo eist de partij dat de wet over draagmoederschap er niet komt. Daarin staat onder andere dat de wensouders direct na de geboorte het ouderlijk gezag krijgen. Ook wil de SGP dat alle ontwikkelingen op het gebied van abortus worden stopgezet. Dit gaat onder andere over het uitvoeren van 'late' abortussen en abortus uit strafrecht halen.
De SGP is belangrijk, want de partij trekt samen op met JA21. De twee partijen kunnen samen het minderheidskabinet aan een meerderheid in de Tweede Kamer helpen. Zonder beweging op de medisch-ethische thema's zou het kunnen dat de steun 'over rechts' er niet komt. Het is ook niet zeker of PRO ('over links') het belastingplan steunt.
Hard verwoord
De meeste mensen (63 procent) zouden het onacceptabel vinden als het kabinet op medisch-ethische kwesties beweegt richting de SGP, in ruil voor steun voor het belastingplan. Ook de kiezers van alle drie de kabinetspartijen, D66, VVD en CDA, vinden het in meerderheid niet acceptabel. Ruim de meeste kiezers van het christendemocratische CDA (63 procent) en van de VVD (57 procent) zijn hiertegen.
VVD-kiezers zouden het liefst willen dat er 'over rechts' steun komt voor de plannen, maar vinden dus dat het kabinet niet mee kan gaan in de eisen van SGP. Politiek commentator Joost Vullings ziet dat dat spanning zet op de rechtse samenwerking. "VVD denkt steeds wel dat ze eruit kunnen komen, maar de eisen worden zo hard verwoord door SGP-leider Chris Stoffer."
Minder compromissen
Bij voorganger Kees van der Staaij ging dat anders, vergelijkt Vullings. "Die was minder hard." Met hem werden vaker compromissen gesloten. "Dan kregen bijvoorbeeld stichtingen die ongewenst zwangere vrouwen helpen meer geld - met het idee dat je dan abortus kunt voorkomen - en dachten SGP en ChristenUnie: eigenlijk willen we iets anders, maar gezien de machtsverhoudingen is dit wel logisch."
In deze onderhandelingen, met Chris Stoffer als leider, is te zien dat de partij geen genoegen wil nemen met minder. Maar daarmee loop je als oppositiepartij ook het risico om buiten de boot te vallen, legt Vullings uit. "En dan heb je niks binnengehaald: niet alleen het punt waar je aan vasthield maar ook niet de andere dingen die in het belastingplan zaten voor jouw achterban." Dat kan het kabinet dan namelijk ook loslaten.
'Niet met elkaar te maken'
Het woord 'chantage' komt honderden keren voor in het onderzoek. Deelnemers zeggen bovendien dat het belastingplan en de eisen van de SGP over heel andere dingen gaan. "Medisch-ethische kwesties kun je niet uitruilen voor steun voor een belastingplan omdat die niets met elkaar te maken hebben", legt een CDA-stemmer uit.
Het maakt de onderhandelingen 'ingewikkeld', zegt Vullings. Volgens hem is de SGP niet de enige oppositiepartij die onderwerpen erbij haalt die niks te maken hebben met de begroting of het belastingplan. "Dat geldt ook voor de eisen van JA21 rond asiel of die van BBB rondom stikstof."
Stikstof en asiel
Maar omdat de coalitie werkt vanuit een minderheidskabinet, en dus steun nodig heeft van de oppositie, kunnen ze moeilijk verbieden dat partijen dingen eisen. "Het is ook terecht dat je als partij vraagt wat je belangrijk vindt", zegt Vullings, "maar dat maakt het wel heel ingewikkeld."
Daar komt nog bij dat wat de SGP vraagt ontzettend moeilijk ligt bij het kabinet. "Met asiel en stikstof zijn echt wel wat kleine dingen mogelijk. Dat zijn gewoon veranderingen in de wet, die nog uitgewerkt moet worden in allerlei regelingen." Maar wat SGP vraagt is een stuk groter. "Ze vragen echt te veel, dat gaat niet gebeuren", schat Vullings in.
'Staan achter elkaar'
Een VVD-stemmer geeft in het onderzoek aan dat die verwacht dat JA21 de medisch-ethische kwesties van de SGP niet tot het einde toe steunt en dus uiteindelijk de samenwerking loslaat. Joost Eerdmans lijkt daar voorlopig anders over te denken. "Het is een immateriële wens", vertelt hij aan EenVandaag. "Dus als wij die wens op asiel hebben en BBB op stikstof, dan moet je daar met elkaar achter staan."
Binnen de fractie mogen JA21-leden zelf beslissen hoe ze stemmen over dit onderwerp, voegt Eerdmans verder toe. Ook Vullings weet dat er binnen de partij verschillend wordt gedacht over de opvattingen van de SGP op dit vlak. Hij verwacht niet dat de samenwerking hoe dan ook standhoudt. "JA21 ziet wel mogelijkheid om te zeggen: 'Als jullie daarbij blijven en dat wil het kabinet niet, dan laten we elkaar los."
JA21 verdeeld
JA21-stemmers zelf zijn verdeeld over de kwestie. Ruim een derde (38 procent) vindt het goed dat de SGP deze eisen stelt aan het kabinet, maar een groter deel (46 procent) van de JA21-stemmers vindt juist van niet. Niet geheel verrassend vinden bijna alle SGP-stemmers (98 procent) het goed.
Voor JA21 zou het in ieder geval goed zijn om een keer tot een akkoord te komen, zegt Vullings tot slot. "Die partij zegt natuurlijk altijd: 'Wij zijn een rechtse partij maar we zijn niet alleen roeptoeters. Met ons kan je een deal sluiten.' Dus dat is voor hun imago echt belangrijk." SGP zit deze week niet aan de onderhandelingstafel. "Dus in principe is het antwoord - zeker op abortus - gewoon 'nee'."