Tienduizenden alarmknoppen voor ouderen werken straks niet meer door uitzetten 2G-netwerk: 'Kan levensgevaarlijk zijn'

Nog zo'n 30.000 tot 80.000 noodknoppen, seniorentelefoons en alarmhorloges functioneren op 2G. Het oorspronkelijke GSM-netwerk stamt uit de jaren 90 van de vorige eeuw. Omdat het is verouderd, stopt KPN er per 1 december 2027 (zover nu bekend als laatste provider) definitief mee.

Tienduizenden apparaten

Odido zette het 2G-netwerk in 2023 al uit. Wanneer VodafoneZiggo 2G uitzet, is niet bekend. Het bedrijf gaf de datum vertrouwelijk door aan het kabinet, blijkt uit stukken bij een Kamerbrief van mei van dit jaar. Op de eigen website noemt het alleen eind 2026 als vroegste moment.

Bij diverse alarmknoppen die EenVandaag onderzocht, werd een kaart meegeleverd die juist werkt op het KPN-netwerk. De brancheorganisatie voor zorgtechnologie WDTM schat dat er nog vele tienduizenden apparaten in gebruik zijn en wil weten hoeveel precies nog afhankelijk zijn van het verouderde netwerk.

Levensgevaarlijk

Apparaten die afhankelijk zijn van deze netwerken worden niet alleen volop gebruikt, maar ook nog gewoon verkocht. Vaak zonder waarschuwing, zo blijkt uit het onderzoek van een EenVandaag.

Gevaarlijk, want er kan geen hulp worden ingeroepen met deze apparaten. Het niet functioneren van zo'n knop kan bij een val of medische noodsituatie het verschil betekenen tussen leven en dood.

Urenlang hulpeloos

Ouderenbond ANBO noemt de verkoop consumentenoplichting en eist een direct verkoopverbod. Na vragen van EenVandaag hebben diverse aanbieders inmiddels artikelen offline gehaald of omruilacties aangekondigd, maar het gevaar in de huiskamer blijft groot.

De bond roept kinderen van ouderen op om direct te controleren welke apparatuur hun ouders dragen. Dat het misgaat zodra een knop faalt, weet Maaike Olde Olthof maar al te goed: haar 86-jarige vader lag urenlang hulpeloos op de grond.

'Ik bel voor niks'

Het is midden in de nacht als haar 86-jarige vader uit bed probeert te komen en uitglijdt. Hij belandt onder zijn bed en kan zich niet meer omdraaien. Hij drukt op zijn noodknop en hoort het kastje in de kamer bellen. Maar er komt niemand.

"De paniek was vooral het eerste uur", vertelt Maaike. "Daarna had hij al door: ik bel voor niks. En toen is hij gestopt met drukken."

12 uur op de grond

Pas 's avonds valt het de thuiszorg op dat Maaike's vader niet opendoet, als ze langskomen voor zijn steunkousen. Ze gaan naar binnen en vinden hem onder zijn bed, naakt, afgekoeld en in zijn eigen urine. Hij heeft er zeker 12 uur gelegen. "Dan word je gebeld: 'Je vader heeft uren onder zijn bed gelegen'", zegt Maaike. "Ik ben me kapot geschrokken en meteen in de auto gestapt."

Toen ze aankwam, had de thuiszorg haar vader al gewassen en iets te eten gegeven. "Het klinkt raar, maar ik ben blij dat in ieder geval de thuiszorg hem zo heeft getroffen en niet ikzelf." Pas later drong tot haar door wat er eigenlijk was gebeurd.

Noodknop werkt niet

Maaike's vader had parkinsonisme en viel in zijn laatste jaren steeds vaker. Ze zag hem drie keer per week, maar niet elke dag. "Er zitten heus wel 12 uur in een dag dat ik mijn vader niet spreek. Ik kan niet zijn noodknop zijn." Elke maand testte hij het apparaat, en dat ging steeds goed. "Dat maakt het extra zuur."

Wat er die nacht precies misging, is nooit uitgezocht. Maar het laat zien wat er gebeurt als een alarmknop het laat afweten. En nu telecombedrijven bezig zijn hun oude 2G-netwerken uit te zetten, dreigt dat risico straks voor tienduizenden ouderen. Want alarmknoppen die alleen op die oude netwerken werken, kunnen dan geen verbinding meer maken.

Nog steeds te koop

Terwijl er naar schatting tienduizenden 2G-alarmknoppen in omloop zijn, worden er nog steeds nieuwe apparaten verkocht. EenVandaag kon zonder problemen via Bol, Amazon en Thuiszorgwinkel.nl alarmapparaten bestellen, waaronder alarmknoppen en ouderentelefoons met noodknop. Op Marktplaats is er ook voldoende aanbod en kochten we een alarmhorloge van het Nederlandse bedrijf LifeWatcher.

Bij de advertenties en op de verpakking ontbreken nadrukkelijke waarschuwingen en informatie over het afschalen van 2G. Er staat 'geschikt voor 2G en 3G', zonder enige waarschuwing dat ze over ruim een jaar niet meer werken. Toezichthouder ACM constateerde in december 2024 al dat dit soort apparaten online nog te koop was. "Het is bizar", zegt Maaike. "Je denkt dat je veiligheid in huis koopt, maar die is er gewoon niet."

Moeilijk te controleren

In reactie op vragen van EenVandaag laten verkopers Bol, Thuiszorgwinkel.nl en LifeWatcher nu weten de advertenties op hun sites aan te passen of producten om te willen ruilen. Belangrijk, want WDTM, dat door onder meer met een keurmerk de hele keten controleert - van het apparaat tot de alarmcentrale en de hulpverlener die komt -, ziet dat consumenten het zelf niet merken wanneer de alarmknop niet werkt. "Je kunt aan je apparaat niet zien of het 2G, 3G of 4G is", zegt bestuurslid Yvonne Warmerdam.

Maar ook de telecombedrijven kunnen niet zien wie een apparaat heeft dat op een ouder netwerk draait. Dit komt doordat de simkaart vaak al in de alarmknop zit wanneer deze wordt gekocht. "KPN en de anderen kunnen niet zien wie hun klanten zijn die zo'n apparaat hebben", bevestigt Warmerdam. "De leveranciers weten wél aan wie ze verkocht hebben."

'Leverancier speelt belangrijke rol'

Telecombedrijf KPN bevestigt dit: "We kunnen zien dat een mobiele aansluiting gebruikmaakt van 2G, maar we kunnen niet zien voor welk type apparaat die aansluiting wordt gebruikt", laat het bedrijf weten. Hoeveel alarmknoppen er nog op het netwerk draaien, weet KPN dus niet.

Volgens het telecombedrijf spelen leveranciers daarom "een belangrijke rol in het informeren van hun klanten". KPN zegt partners en zakelijke klanten sinds 2022 te informeren over het uitzetten van 2G, en leveranciers te helpen testen of hun apparaten afhankelijk zijn van 2G.

Ook 4G niet altijd veilig

Uit dit onderzoek blijkt verder ook dat zelfs een 4G-label geen zekerheid biedt. Sommige apparaten versturen het alarm via 4G, maar vallen voor het gesprek met de alarmcentrale nog terug op 2G. Een alarm moet namelijk langs een hele keten: van het apparaat via het netwerk naar de meldkamer en de hulpverlener.

"Als één schakel in de keten niet goed werkt, komt jouw alarm niet bij degene die je kan helpen", zegt WDTM-bestuurslid Warmerdam. Dat is ernstig, want het gaat niet alleen mis bij alarmknoppen. Andere medische hulpmiddelen, zoals medicijndispensers en apparatuur voor zorg op afstand, kunnen eveneens hun verbinding verliezen.

Verantwoordelijkheid nemen

Bij WDTM schrikken ze van de apparaten die EenVandaag kocht. "Ik vind het onverantwoordelijk", zegt Warmerdam. "Dit zijn kwetsbare doelgroepen. Je schaft dit aan voor je ouders, of omdat je jezelf onveilig voelt. Als je op dat knopje drukt en het alarm komt nergens aan, dan lig je daar zonder hulp. Dat kan uiteindelijk tot overlijden leiden."

De leveranciers die bij WDTM zijn aangesloten, hebben hun oude apparaten volgens haar inmiddels vrijwel allemaal omgeruild: duizenden stuks. Het risico zit vooral bij online winkels en verkopers aan de deur. Dus zegt Warmerdam tegen leveranciers: "Als je verantwoordelijkheid neemt, zorg je dat je op tijd begint." Volgens haar gaat het nu soms al mis. "We merken dat dingen af en toe anders werken dan we gewend waren."

Genoeg tijd

WDTM vindt dat ook de telecombedrijven meer moeten doen. In een notitie roept de brancheorganisatie KPN, Odido en VodafoneZiggo op om vóór het uitzetten per apparaat uit te zoeken wat er straks niet meer werkt, een testfaciliteit te bieden en 2G voor alarmering zo nodig langer aan te houden.

KPN, dat net als de andere providers eerder al het 3G-netwerk uitzette, is niet van plan 2G langer aan te houden. "Het verschuiven van de einddatum biedt geen structurele oplossing, omdat gebruikers dan op een later moment alsnog moeten overstappen." Volgens het bedrijf hebben gebruikers "ruim de tijd om over te stappen".

Rol van Den Haag

Wel zou het volgens KPN helpen "als hier landelijk meer aandacht voor komt en er meer landelijke eenduidigheid komt in het uitzetten van 2G". Apparaten blokkeren, zoals in Zweden wordt gedaan, doet KPN niet: daar is in Nederland geen verplichting voor.

Ook het kabinet krijgt een verwijt. Dat besloot in mei dat het niet in verhouding staat om 2G langer in de lucht te houden voor eCall, het noodsysteem in auto's. Maar alarmknoppen voor ouderen zijn in die afweging niet apart meegewogen, stelt WDTM.

Oplichting?

Ouderenbond ANBO wil dat de verkoop van deze apparaten wordt verboden. "Als je de verpakking leest, denk je: prima", zegt directeur-bestuurder Anneke Sipkens. "Maar over een half jaar, een jaar werkt hij niet meer. Ik vind het bijna consumentenoplichting. Leveranciers weten drommels goed dat het systeem eruit gaat."

De ANBO gaat de leden waarschuwen en roept ook kinderen van ouderen op om in actie te komen. "Check het systeem dat je bij je ouders hebt neergezet. Want je denkt dat je veilig bent, maar het is schijnveiligheid."

Cliënten inlichten

Ook de Patiëntenfederatie noemt het na vragen van EenVandaag 'een reëel probleem'. "Dit soort ondersteuning is essentieel voor de zelfredzaamheid van mensen", laat de organisatie weten. Signalen van patiënten heeft de Patiëntenfederatie nog niet ontvangen, maar volgens de organisatie zullen veel mensen 'echt niet weten' dat hun apparaat op 2G werkt.

Het is ook onduidelijk of leveranciers hun klanten al hebben ingelicht. De Patiëntenfederatie vindt dat ook zorgaanbieders hun cliënten moeten informeren: "De zorgprofessional kan signaleren wie hier nog gebruik van maakt."

'Vervangen'

De vader van Maaike kwam na het incident met zijn alarmknop nooit meer thuis. Hij kon ineens niet meer lopen, belandde in een rolstoel en ging via het ziekenhuis en een revalidatiecentrum naar een verpleeghuis. In mei overleed hij. "Daar heeft hij echt een flinke jas uitgedaan", zegt Maaike. "Ook mentaal."

Als ze hoort hoeveel ouderen straks een alarmknop hebben die niet meer werkt, schrikt ze. "Je denkt: ik ben veilig, want ik heb een noodknop. Maar als de techniek het laat afweten en je weet dat niet, dan heb je niks." Haar advies aan iedereen met zo'n apparaat is simpel: vervangen. "Ik zou er alles voor over hebben. Je zou toch niet willen dat dit nog een keer gebeurt?"