Zowel in Iran als daarbuiten is er veel verdriet én feest na de dood van ayatollah Ali Khamenei. Staan de nieuwe leiders van Iran al klaar of is dit het begin van een andere politieke wind? "Het systeem draait gewoon door."
Met de dood van de ayatollah en veel andere militaire leiders in Iran na de Amerikaanse en Israëlische luchtaanvallen is het regime niet meteen gevallen, weet Midden-Oosten deskundige Paul Aarts van de Universiteit van Amsterdam.
'Polderen op z'n Iraans'
"De macht ligt in Iran niet bij 1 persoon, en dat was zelfs onder Khamenei al niet helemaal zo", vertelt hij over de geestelijk leider van Iran. "Hij was de belangrijkste figuur, maar hij moest altijd rekening houden met verschillende politieke en militaire machtsblokken. Je zou het bestuur bijna "polderen op z'n Iraans" kunnen noemen."
Iran zit nu in een overgang, ziet Aarts. "Er is een commissie gevormd met onder andere de president, een hoge geestelijke en vertegenwoordigers uit de machtselite, waaronder mensen met nauwe banden met de Revolutionaire Garde. In de praktijk betekent dit dat de macht nu gezamenlijk wordt uitgeoefend. Totdat er een nieuwe opperste leider is aangewezen, draait het systeem gewoon door."
Alle belangrijke mensen
Zo'n nieuwe leider wordt gekozen door een Raad van Experts, weet Midden-Oosten deskundige Leo Kwarten. "Dat is een groep mannen met een gemiddelde leeftijd van 85 jaar. Je kunt het proces vergelijken met het kiezen van een nieuwe paus: ze moeten bijeenkomen, vergaderen en het eens worden."
Tot die tijd wordt het land dus bestuurd door een commissie. "De belangrijkste man op dit moment vind ik Ali Larijani. Hij is de secretaris-generaal van de Veiligheidsraad van Iran. Daar komen echt alle belangrijke mensen samen: de hoofden van de Revolutionaire Garde, van het leger, de president en de parlementsvoorzitter. Hij coördineert dat allemaal."
Wachten met de keuze
Dat er niet meteen een nieuwe geestelijk leider werd gekozen na de dood van Khamenei heeft volgens Kwarten te maken met de moeilijke situatie waarin het land nu zit. "Iran kan de wereld tonen dat het nog intact is door zo snel mogelijk een nieuwe leider aan te wijzen. Maar het risico is dat Israël en de Verenigde Staten dan direct weer een doelwit hebben."
"Je zag bij Hamas (militante organisatie in Gaza, red.) precies hetzelfde: daar werden voortdurend leiders gedood", gaat hij verder. "Op het moment dat er een nieuwe leider werd aangesteld, duurde het een paar maanden en dan werd hij ook weer gedood. De andere optie is dus wachten met de keuze van een nieuwe leider tot de oorlog voorbij is."
Symbolisch figuur of veel invloed?
Ook de invloed van een nieuwe geestelijk leider binnen de Iraanse regering is niet zeker. "Loyalisten (aanhangers, red.) van het regime zullen zeggen dat de opperste leider essentieel is, vooral als religieuze en politieke autoriteit", vertelt Aarts. "Maar tegelijkertijd is het systeem zelf heel groot en breed. Er zijn veel machtscentra: politieke elites, veiligheidsdiensten en de Revolutionaire Garde."
"Een mogelijk scenario is dat er opnieuw een opperste leider komt, maar meer als symbolische figuur." Hierbij kan de echte macht volgens hem nog sterker bij bijvoorbeeld de Revolutionaire Garde komen te liggen.
Revolutionaire Garde zit overal
De Revolutionaire Garde heeft nu al heel veel invloed in Iran. "Ze zijn niet alleen militair sterk, maar ook economisch en politiek diep verankerd in het systeem. Ze zitten eigenlijk overal."
"Tegelijkertijd is het geen volledig homogene (gelijkgestemde, red.) groep", maakt Aarts duidelijk. "Er zijn verschillende fracties en belangen binnen de Garde zelf. Maar je kunt er niet omheen: ze zijn een van de belangrijkste pijlers van het regime. Ze beschikken over honderdduizenden manschappen, en vormen een cruciale factor in de stabiliteit van het systeem."
Mogelijk kantelpunt
"Sommige Iraniërs en analisten spreken van een mogelijk kantelpunt na de aanvallen, maar dit regime is ook heel robuust en diepgeworteld", gaat Aarts verder. "Het beschikt over sterke veiligheidsdiensten en veel middelen om controle te behouden."
Volgens hem kan het systeem echt onder druk komen te staan als belangrijke bestuursgroepen hun loyaliteit en vertrouwen verliezen. "De grootste risico's zijn interne verdeeldheid binnen de elite, of scheuren binnen de veiligheidsapparaten." Als dat gebeurt kan het regime nog meer gaan wankelen. "Maar op dit moment is het nog te vroeg om te zeggen dat het regime op instorten staat."