In Nederland staan 17,8 miljoen vierkante meters leeg, terwijl er een groot woningtekort is. En gemeenten doen nauwelijks iets tegen die leegstaande panden. Gebouwen zoals kantoren, winkels, kerken en huizen blijven daardoor grootschalig onbenut.
Uit onderzoek van onderzoeksplatform VacantMap blijkt dat van de ruim 340 gemeenten slechts negentien een ambtenaar hebben die leegstand aanpakt. Van de 287 gemeenten die reageerden gaf ruim een derde aan dat ze überhaupt geen gegevens over leegstand bijhouden.
'Geen prioriteit'
Het resultaat: heel veel leegstand wordt niet aangepakt. En dat terwijl er juist woningen nodig zijn. "Gemeenten hebben moeite met het inzichtelijk krijgen waardoor ze niet zo goed weten wat ze moeten doen. Dat maakt ook dat de prioriteiten ergens anders gaan liggen," vertelt oprichter van VacantMap Lars de Vilder.
"Wij verzamelen informatie die al openbaar is." Door het aantal lege panden in kaart te brengen weten gemeenten waar de leegstand is, ook als het hen niet lukt om zelf een beeld te schetsen, legt De Vilder uit.
Publieke betrokkenheid
De onderzoekers vragen op die manier niet alleen aandacht voor de leegstand, maar creëren ook ruimte voor publieke betrokkenheid van omwonenden vertelt de oprichter. "Inwoners kunnen meedoen, die klagen nu richting elkaar over dat pand op de hoek of over de bioscoop die al zolang leegstaat."
In 2025 ging het in het hele land om bijna 200.000 woningen. Ook in de winkelstraat hebben ruim 14.000 panden geen functie, blijkt uit de Landelijke Monitor Leegstand van het CBS. Maar hoe komt het eigenlijk dat er zoveel leegstand is? "Dat heeft diverse redenen, bijvoorbeeld een erfeniskwestie, zakelijke redenen of er loopt een vergunningsproces", zegt De Vilder.
Lang wachten op vergunningen
Vastgoedontwikkelaar Martijn Lentze ziet de leegstand van dichtbij. "Ik moet weleens 3, 4, 5 jaar wachten op een vergunning." Het gaat vaak over panden die een nieuwe bestemming krijgen, denk bijvoorbeeld aan kantoren die woningen moeten worden.
Maar om dat voor elkaar te krijgen, moet er binnen de gemeente veel gebeuren. "Daar komen heel veel afdelingen aan te pas." Elke afdeling gaat over iets anders, zoals parkeerplaatsen, verandering aan het uiterlijk van het gebouw en hoeveel licht er nodig is, somt Lentze de voorbeelden op. "Als die afdelingen niet goed met elkaar praten, dan gaan er jaren in die procedure en dat is wat er nu gebeurt."
'Niet goed gemonitord'
Hoogleraar Vastgoedmanagement Hilde Remøy schrok toen ze over het aantal lege vierkante meters hoorde. "Het is natuurlijk al langer bekend dat er een hoge leegstand is in verschillende marktsegmenten, maar dit is wel veel. Het is meer dan we dachten." En vooral vanuit gemeenten is er dus vaak weinig grip op die leegstand. "Het wordt niet goed gemonitord", weet ook Remøy.
Maar dat is niet het enige probleem. Ook in gemeenten waar wel aandacht is voor leegstand, zoals Den Haag waar Lentze werkt, gaat het aanpakken van dit probleem stroef. Dat merkt ook Lentze. "Ik heb tienduizenden vierkante meters leegstaan, maar niet zonder bedoeling", verzucht hij. "Ze zijn allemaal in vergunningsaanvraag."
Lange procedures
De vastgoedontwikkelaar doet zijn werk al 20 jaar en ziet hoe die procedure is veranderd. "20 jaar geleden gingen vergunningsaanvragen veel soepeler en sneller. En wat je vandaag de dag merkt is dat er zoveel meer regels bij zijn gekomen dat er eigenlijk altijd wel ergens een afdeling binnen een gemeente is die niet kan afwijken of niet wil afwijken. En daardoor duren processen gewoon jarenlang."
Volgens hoogleraar Remøy ligt dit grotendeels aan de capaciteit bij de gemeenten. "Over de jaren is dat alsmaar erger geworden." Dat in combinatie met toegenomen regelgeving, maakt dat het heel lang duurt voordat zo'n procedure is afgerond. "Terwijl men eigenlijk juist van plan was om te zorgen dat de procedures verkort worden", voegt de hoogleraar toe.
Leegstandwet
Om leegstand tegen te gaan en tijdelijke verhuur mogelijk te maken, hebben we in Nederland de Leegstandwet. Gemeenten mogen binnen deze wet zelf hun regels bepalen en vaak werken ze met een meldplicht. Dat betekent dat het bij de gemeente moet worden gemeld als een woning langer dan 6 maanden leegstaat. Als dat niet gebeurt, kunnen de eigenaren hoge boetes krijgen.
Klinkt als een goed idee, maar volgens Remøy komt ook bij deze wet veel 'administratieve rompslomp' kijken. "Volgens mij werkt het niet goed. Het is gewoon moeilijk om in kaart te brengen of iets leegstaat of niet."
Niet meer rendabel
Lentze denkt dat vooral een snellere doorloop van vergunningen kan helpen om betaalbare woningen te realiseren in zijn gemeente. En, voegt hij daaraan toe, verbetering van het investeringsklimaat. "Zeker in de kleinere appartementen waar ik graag veel aan toevoeg. Door de Wet betaalbare huur en alle fiscale druk is het gewoon niet meer rendabel en investeert niemand meer. "
De vastgoedontwikkelaar is ondertussen zelf naar andere landen uitgeweken om daar woningen te creëren, bijvoorbeeld in Spanje en Curaçao.
Veel uitdagingen
Ondanks dat leegstand duidelijker in beeld is door het onderzoek van VacantMap, ziet de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) vooral nog veel uitdagingen. "Voor veel gemeenten geldt dat zij voor slechts een beperkt aantal woningen de leegstand daadwerkelijk kunnen oplossen. Hier staat echter een grote ambtelijke capaciteit tegenover." Ze moeten afwegen of de benodigde capaciteit opweegt tegen wat het oplossen van de leegstand zou opleveren.
"Desondanks vinden wij iedere leegstaande woning in tijden van woningnood er één te veel. Maar gemeenten hebben meer handelingsperspectief nodig om leegstand daadwerkelijk op te lossen", laat een woordvoerder weten.