Hoe de wereldwijde handelsoorlog een bedreiging is voor levering van onze medicijnen: 'We hebben nauwelijks voorraden'

In Nederland zijn miljoenen mensen dagelijks afhankelijk van medicijnen of medische hulpmiddelen. Dat gaat van simpele pijnstillers tot complexe geneesmiddelen, en van pleisters en injectienaalden tot echo-apparaten en scanners. Maar er woedt op dit moment een wereldwijde handelsoorlog en ook dit soort producten zijn inmiddels inzet van oplaaiende economische ruzies.

Prikken en pijnstillers

Een van de patiënten die zich hierover zorgen maakt, is Loekie van Tweel-Groot. Ze was in de dertig, had jonge kinderen en werkte volop als bioloog toen ze plots gewrichtsklachten kreeg. "Opeens had ik een heel dikke rode teen", herinnert ze zich. "Daar kwamen steeds meer tenen bij. Toen begon mijn heup pijn te doen en later mijn schouder. Zelfs mijn kaakgewricht was op een gegeven moment ontstoken."

Loekie bleek reuma te hebben. Inmiddels - zo'n 15 jaar verder - zijn medicijnen absoluut onmisbaar voor haar: "Ik gebruik injecties die mijn immuunsysteem onderdrukken en daarnaast een laag gedoseerd kankermedicijn. En elke dag zes paracetamol tegen de pijn, en nog wat andere dingen."

'Nauwelijks voorraden'

Volgens gezondheidseconoom Xander Koolman van de Vrije Universiteit in Amsterdam is onze afhankelijkheid van het buitenland voor belangrijke medicijnen en medische hulpmiddelen heel groot. "Veel geneesmiddelen die cruciaal en onmisbaar zijn voor de volksgezondheid worden niet langer op Europese bodem geproduceerd."

Bovendien houden we ook 'nauwelijks voorraden' aan, weet hij. En dat kan al snel voor problemen zorgen in een wereld die steeds instabieler wordt, waarschuwt Koolman. "Het betekent dat we zelfs op korte termijn al kwetsbaar zijn voor geopolitieke verstoringen."

Uit India en China

Dat we zo afhankelijk zijn van buitenlandse fabrikanten heeft grotendeels economische redenen. Oftewel: het gaat vooral om de centen. "Heel veel productie is in de loop der jaren verplaatst naar India en China, simpelweg omdat het daar goedkoper is", legt Koolman uit. "Het prijsverschil is soms minimaal, maar het lijkt toch de moeite waard omdat het om enorme hoeveelheden gaat."

De afhankelijkheid van deze Aziatische landen voor de productie van medicijnen als antibiotica en pijnstillers is inmiddels zo groot geworden dat de leveringszekerheid in gevaar kan komen. Dat er toch hiervoor gekozen wordt, frustreert de overgebleven fabrikanten in Europa.

In Nederland maken?

"We kunnen hier theoretisch twee miljard tabletten per jaar maken", vertelt directeur Ilka Reineman van Ofimedicine. Dit Nederlandse bedrijf maakt medicijnen in Leiden. "Die hoeveelheid is genoeg om heel Nederland van paracetamol te voorzien. Maar wij maken ook andere veelgebruikte medicijnen, van ontstekingsremmers tot prednison, of medicatie tegen angststoornissen."

Ofimedicine maakt de verschillende geneesmiddelen in opdracht van klanten. Die kiezen echter steeds vaker voor goedkopere productie in India. "We hebben het een keer uitgerekend voor paracetamol", zegt Reineman. "Het gaat om een verschil van slechts een paar cent per doosje. Maar dat is genoeg reden voor klanten om voor Azië te kiezen in plaats van voor productie hier in Nederland."

'Noodzakelijke wake-upcall'

Volgens haar is het belangrijk dat consumenten zich bewust worden van het feit dat hun medicijnen voor zo'n klein prijsverschil uit het buitenland worden gehaald. "Als je in de apotheek of drogisterij kunt kiezen tussen een doosje pijnstillers uit Azië of eentje uit Nederland, dan ben ik benieuwd wat mensen kiezen als ze weten wat erachter zit."

De huidige geopolitieke spanningen zijn misschien een noodzakelijke wake-upcall, denkt Reineman. "Er wordt veel gepraat over weerbaarheid, maar actie blijft uit. Terwijl je voor een paar cent per doosje extra prima paracetamol hier in Nederland kunt produceren, met leveringsgarantie en van hoge kwaliteit."

Nationale paraatheid

Reineman pleit ook voor het aanleggen van strategische voorraden van grondstoffen binnen Europa, zodat het continent minder afhankelijk wordt van andere landen in tijden van een handelsoorlog. "Bij onze fabriek hebben we capaciteit om grondstoffen voor medicijnen op te slaan en andere bedrijven hebben dat ook. Die stoffen blijven zo'n 5 jaar goed, dus een roterende noodvoorraad is prima mogelijk."

Het ontbreekt nu aan financiële prikkels om dit te doen. "Wij kunnen deze voorraden niet op eigen risico aanleggen zonder zekerheid van afzet. Dat vraagt om overheidssteun", vindt de directeur. "Net zoals we dat doen voor energie of voedsel, moeten medicijnen ook onder de nationale paraatheid vallen."

Frankrijk als voorbeeld

In een instabiele wereld is strategische autonomie voor Europa belangrijk, vindt ook Koolman. "Er zijn drie dingen nodig: voorraad, productiecapaciteit voor eindproducten en toegang tot grondstoffen. Zonder die drie kun je een land als Nederland niet weerbaar maken."

De gezondheidseconoom noemt Frankrijk als voorbeeld, waar de overheid al maatregelen heeft genomen om met subsidies of importheffingen de lokale productie te stimuleren. Die daadkracht ontbreekt in Nederland vooralsnog, merkt hij. "We praten er wel over, maar in het inkoopbeleid verandert er weinig."

Onderlinge afhankelijkheid

"Er is nog te weinig bereidheid om een prijs te betalen voor zekerheid", stelt de gezondheidseconoom vast over het Nederlandse inkoopbeleid in de zorg. "Maar als je geen strategische voorraad hebt, sta je met je rug tegen de muur zodra leveringen uitblijven", waarschuwt hij.

Toch is Koolman niet voor volledige onafhankelijkheid op het gebied van medicijnen en medische hulpmiddelen, en ook op anderen handelsgebieden. "Juist onderlinge afhankelijkheid voorkomt dat handelsconflicten uitmonden in echte oorlogen", denkt hij. "Maar die afhankelijkheid moet wel wederzijds zijn en op dit moment is die scheef."

Stress door onzekerheid

Ook ReumaNederland, de patiëntenorganisatie waarbij Loekie is aangesloten, wil dat er meer medicijnen in Nederland en andere Europese landen worden gemaakt en dat er strategische voorraden worden aangelegd. De organisatie maakt zich grote zorgen over de aanhoudende medicijntekorten in een onrustige wereld.

"Het is onacceptabel dat mensen met een chronische aandoening zoals reuma, waarvoor een stabiele behandeling essentieel is, niet altijd kunnen rekenen op een betrouwbare beschikbaarheid van hun medicijnen", laat een woordvoerder weten. "De onzekerheid en stress die dit veroorzaakt, raken niet alleen de fysieke gezondheid, maar ook het dagelijks functioneren en het vertrouwen in de zorg."

'Glans uit je leven door pijn'

Loekie blijft ondertussen bang dat beslissingen die in Brussel, Washington of Beijing worden genomen impact kunnen hebben op haar kwaliteit van leven. Wel of geen medicijnen slikken maakt voor haar een wereld van verschil uit, benadrukt de reumapatiënt. "Zonder zou ik heel veel dingen niet meer kunnen."

"Werken in de tuin, er voor mijn man en kinderen zijn, vrijwilligerswerk", somt ze op. "Dat zou allemaal heel moeilijk worden." Zonder geneesmiddelen wordt de pijn overheersend en verdwijnt de glans uit haar leven, zegt Loekie tot slot. "En daarmee mijn kwaliteit van leven, maar ook die van miljoenen andere mensen."