Zijn tieners specifiek vatbaar? Vragen beantwoord over nihilistisch extremisme

Jullie vragen worden beantwoord door filosoof en veiligheidsethicus Gerben Bakker van het Den Haag Centrum voor Strategische Studies (HCSS). Hij deed hier onderzoek naar gewelddadige online groepen.

1. Wat is nihilistisch extremisme?

"Nihilistisch extremisme is een vorm van extremisme", begint Bakker. "Het is nihilistisch, omdat er vrijwel geen ideologie in naar voren komt." Dat betekent dat de daders van dit soort extremisme geen duidelijke ideologie aanhangen, maar geweld gebruiken vanuit een diepe haat tegen de samenleving en de mensheid. "Daarnaast doen ze dit met name om status te verwerven binnen hun eigen groep", voegt Bakker toe.

In besloten en extreem gewelddadige online chatgroepen - op platforms als Discord en Telegram - proberen daders kwetsbare jongeren en kinderen te lokken en te manipuleren. Dat doen ze in de zogeheten 'Com-groepen'. Ze zetten hen aan tot zelfbeschadiging, mishandeling en terroristische aanvallen.

Niet al het geweld is volledig zonder ideologie. "Een klein deel van het Com-netwerk genaamd 'No Lives Matter', neigt sterk naar het accelerationisme", legt Bakker uit. Dat is volgens het Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) een strategie die rechts-terroristen volgen. Daarbij wordt met terroristisch geweld chaos nagestreefd, om zo een 'rassenoorlog' te beginnen. Zij willen de democratie vervangen door een nationaalsocialistische staat te creëren.

Maar volgens Bakker kom je accelerationisten tegen bij zowel rechts- en links-extremisme als bij het nazisme. "Het zijn mensen die de rechtsorde zo snel mogelijk willen vernietigen door chaos en geweld te verspreiden", zegt Bakker.

2. Hoe groot is het nihilistisch extremisme?

"Het is moeilijk om te zeggen hoe vaak nihilistisch extremisme voorkomt", vertelt Bakker. "We weten alleen dat het om een flink aantal groepen gaat en dat er een flink aantal Nederlanders bij betrokken zijn, die we hebben geïdentificeerd. Maar hoe groot dit online netwerk precies is, is heel moeilijk om te achterhalen omdat we niet overal bij kunnen komen", legt hij uit.

"De groepen hebben duistere namen zoals No lives Matter en Maniac Murder Cult", gaat Bakker verder. "In ons rapport hebben we tachtig Nederlandse personen gezien in de Com-groepen die wij hebben gevolgd. Dat gaat dan om zowel daders als slachtoffers."

3. Wat is het doel van nihilistisch extremisme?

Volgens de filosoof en veiligheidsethicus is het verkrijgen van status binnen de eigen groep een belangrijk motief. "Een klein deel van het Com-netwerk is ook accelerationistisch terroristisch. Zij willen echt de samenleving vernietigen. Maar het overgrote deel is vooral op zoek naar status in de groep", legt Bakker uit.

Hij noemt een voorbeeld van daden die status opleveren binnen het Com-netwerk. "Een meisje aanzetten tot zelfbeschadiging of zelfmoord, bijvoorbeeld. Dat heeft eigenlijk minder met terrorisme te maken en meer met automutilatie onder dwang, zoals dat juridisch ook wordt ingedeeld", zegt Bakker.

"Sommige groepen, zoals No Lives Matter, hebben dus wel echt een terroristisch doel en proberen de maatschappij te ontwrichten. Maar dat is echt maar een klein deel van het Com-netwerk."

4. Wat voor mensen zijn hierbij betrokken en komen ze ook daadwerkelijk tot daden?

Volgens Bakker gaat het specifiek om tieners, al kunnen de daders soms iets ouder zijn. "Vrijwel altijd hebben zij een kwetsbare achtergrond en de daders gaan zeker over tot strafbare feiten. Kijk je naar de Nederlandse verdachten van nihilistisch extremisme in de zaken van het OM, dan valt op dat er vaak sprake is van een zeer kwetsbare psychologische en sociale achtergrond."

Binnen het nihilistisch extremisme zijn drie takken te onderscheiden. De eerste is 'Cybercom', die zich hoofdzakelijk bezighoudt met hacken, doxen en swatten. Dat laatste is het veroorzaken van chaos door bijvoorbeeld onterecht een arrestatieteam op iemand af te sturen. Daarnaast is er de extortion ofwel afpersing, bij groepen zoals '764'. Zij richten zich specifiek op het groomen - digitaal lokken - van jonge meisjes om hen vervolgens te dwingen tot zelfbeschadiging en zelfdoding.

"Jonge meisjes zijn kwetsbaarder en worden snel gegroomd. Ze maken zichzelf ook kwetsbaarder, bijvoorbeeld door op gamingplatforms dingen te vertellen over hun identiteit. Sommige meisjes snijden zichzelf al. Jongens kunnen ook slachtoffer worden van extortion, maar over de hele linie zijn het vaker meisjes", weet Bakker.

Tot slot is er Offline-com. Zij focussen op openbare geweldpleging, zoals vandalisme, brandstichting en messenaanvallen op willekeurige voorbijgangers.

Het plegen van aanslagen komt volgens Bakker veel minder voor, omdat autoriteiten deze op tijd verhinderen. "Zij kijken met de grootste belangstelling naar deze groepen. In Europa zijn er wel voorbeelden geweest. Zo zijn er in Zweden twee jongens die een willekeurige vrouw hebben aangevallen. Maar echt aanslagen plegen is zeldzaam."

5. Zijn tieners specifiek vatbaar voor deze 'ideologie'?

Volgens Bakker heerst het probleem van digitale normloosheid. "Het wordt normaal dat je online allerlei vormen van geweld tegenkomt en dat helpt niet", zegt hij.

"Daders rollen in deze groepen, omdat ze belangstelling hebben voor dit milieu. Wat de slachtoffers betreft, die worden gegroomd. En als je als slachtoffer gegroomd wordt, kun je zelf ook weer een dader worden", legt hij uit. "Een manier om als slachtoffer aan je belager te ontkomen is door zelf een dader te worden en zo status te verkrijgen."

"Je moet je voorstellen dat een slachtoffer zich ook identificeert met dat milieu. Iemand die zichzelf slachtoffer noemt, kan zich nog steeds heel erg identificeren met het Com-netwerk, omdat hij of zij vindt dat de mensen uit deze groepen begrijpen waar hij of zij mee worstelt", benadrukt Bakker.

6. Is dit niet iets wat groter wordt door media-aandacht?

Bakker: "Je ziet wel dat er door alle media-aandacht behoorlijk wat focus ligt op nihilistisch extremisme. In Com-groepen weten ze zelf ook wel dat ze onder een vergrootglas liggen. Maar of het zorgt voor kopieergedrag, is lastig om te zeggen."

Volgens filosoof en veiligheidsethicus moeten we het Com-netwerk nog wel zien als een specifiek iets binnen een groter geheel. "Als je kijkt naar andere problematische ecosystemen online, dan zijn die eigenlijk veel groter."

"Ik denk niet dat je het door media-aandacht populariseert. Andersom denk ik wel dat we er maatschappelijk meer bewustzijn door krijgen, dat er online behoorlijk wat meer aan de hand is."

"De online wereld eromheen is vrij groot, maar het Com-netwerk zelf is best specifiek, echt een nichemilieu. Je moet je er zeker zorgen over maken, maar je hoeft je niet meteen af te vragen of jouw kind in Com zit. Die kans is klein", stelt hij gerust.