Wat kan het kabinet doen tegen hoge energieprijzen? En andere vragen over de energiecrisis beantwoord

De brandstofprijzen stijgen, de energierekening loopt op en veel mensen vragen zich af hoe de overheid effectief maatregelen kan nemen. We legden jullie vragen voor aan Gerben Hieminga, sectoreconoom energiemarkten bij ING, en Machiel Mulder, hoogleraar hoogleraar Energie-economie aan de Rijksuniversiteit Groningen.

1. Kan het kabinet de hogere btw-inkomsten op brandstofprijzen niet investeren in het verlagen ervan?

De brandstofprijs bestaat uit vier delen: de olie zelf, een deel van de marge voor het tankstation, een vast accijns per liter en 21 procent btw. Wordt de brandstof duurder, dan betaal je dus per liter automatisch ook meer btw.

Maar de aanname dat de overheid per saldo veel meer verdient aan de hoge brandstofprijzen klopt volgens Mulder niet. "Doordat benzine duurder is geworden, gaan mensen zuiniger rijden en minder brandstof kopen, wat weer zorgt voor minder btw-inkomsten."

Ook zijn consumenten meer geld kwijt aan hun energierekening, waardoor zij minder geld overhouden voor andere aankopen. "Uitgaven verschuiven, waardoor je minder btw betaalt op andere producten."

Bovendien is het prijsverschil met het buitenland groter geworden, wat consumenten over de grens jaagt en de Nederlandse btw-inkomsten verder doet dalen.

2. Welke maatregelen zijn zinvol voor mensen die het financieel minder goed hebben?

Generieke maatregelen zoals een prijsplafond of verlaging van btw en accijnzen zijn duur en ongericht, vinden beide experts. "Stel dat de overheid de btw op brandstof verlaagt, dan kost het zo een miljard of meer. Dat geld moet wel ergens vandaan komen", zegt Mulder. "En dan komt het ook terecht bij mensen die het niet nodig hebben."

Tegelijkertijd is het lastig om gerichte maatregelen te nemen voor mensen met een lager inkomen, omdat er niet goed bekend is welke mensen weinig verdienen én last hebben van een hoge energierekening. Daardoor dreigt het risico dat het opnieuw generieke maatregelen worden. Ook is volgens de econoom de nood nu nog niet zo hoog als tijdens de vorige crisis. "De gasprijzen zijn lager dan tijdens de vorige energiecrisis. Het probleem zit voornamelijk aan de pomp."

3. Maken oliemaatschappijen niet veel meer winst op goedkoper ingekochte olie? Waarom wordt hun marge niet belast?

Het beeld dat alle oliemaatschappijen en tankstations zomaar meer winst maken, is niet correct, zeggen beide experts. "Veel oliemaatschappijen produceren geen eigen olie, maar moeten die inkopen op de markt tegen de huidige hoge prijzen", zegt Mulder. "De winsten zitten bij de bedrijven die zelf olie of gas produceren."

Bij tankstations is wel een opvallend patroon zichtbaar, signaleert Hieminga. Ze verhogen de pompprijzen heel snel bij een prijsstijging, maar verlagen die veel langzamer als de inkoopprijs daalt. Dit fenomeen staat bekend als het 'rockets and feathers-effect': de prijzen gaan omhoog als een raket, omlaag als een veertje.

De Autoriteit Consument en Markt onderzocht of dit op prijsafspraken of marktmanipulatie duidt, maar dat bleek niet het geval. "Het is meer een soort logisch gedrag", aldus Hieminga. Toch vindt hij het belangrijk om dit in de gaten te blijven houden.

4. Waarom neemt Nederland geen maatregelen terwijl andere landen dat wel doen?

Ingrijpen in de prijzen kost de overheid miljarden, en dat geld moet ergens vandaan komen. Door de belastingen te verhogen, of ergens op te bezuinigen. "Dat betekent dat de overheid minder geld heeft voor onderwijs of voor zorg, of dat de uitkeringen omlaag moeten", zegt Mulder.

Bovendien profiteert bij een generieke maatregel iedereen, ook mensen die de hogere prijzen makkelijk kunnen hebben. "Mensen die geen auto rijden, die gewoon met de fiets gaan of met het openbaar vervoer, die moeten daar wel in meebetalen. En dat is ook niet eerlijk."

Hieminga benadrukt dat het verstandig is niet te snel te reageren. Volgens scenario's van De Nederlandsche Bank blijven de prijzen voorlopig stabiel op het huidige niveau, tenzij de oorlog escaleert en veel energie infrastructuur voor langere tijd wordt uitgeschakeld. "Dan is het misschien verstandig om dat even af te wachten."

5. Waarom is er geen gezamenlijke Europese aanpak om brandstofprijzen te reguleren?

Energiebeleid is in Europa een nationale aangelegenheid, legt Mulder uit. "De Europese Commissie heeft geen belastingen, heft geen btw. Dat gebeurt door de lidstaten." De accijnstarieven verschillen nu al enorm tussen landen als Nederland, België en Duitsland, wat gezamenlijk optrekken extra ingewikkeld maakt.

Maar er is ook een dieperliggend bezwaar tegen ingrijpen. De hoge prijzen zijn het directe gevolg van schaarste op de wereldmarkt, en dat is volgens Hieminga eigenlijk precies hoe het hoort te werken. Bovendien kan Europa aan die schaarste op korte termijn weinig veranderen.

Als olie en gas schaarser worden, stijgt de prijs, en dat zorgt er vanzelf voor dat mensen minder gaan verbruiken. "Hogere prijzen zijn niet leuk, maar het is ook een middel om het probleem op te lossen", zegt hij. "Prijsplafonds draaien dat mechanisme terug en stimuleren mensen juist om door te blijven rijden alsof er niets aan de hand is."

6. Waarom horen we niet meer over carpoolen of een autoloze zondag?

Een autoloze zondag is een drastische maatregel die pas in beeld komt als er daadwerkelijk fysieke tekorten zijn, aldus Mulder. "Dat doe je pas als het echt niet anders kan." Benzine, diesel en gas zijn momenteel nog gewoon verkrijgbaar, dus zover is het nog niet.

Daarnaast vereist zo'n maatregel volgens de hoogleraar enorm veel mankracht van de overheid om te handhaven en ontheffingen te verlenen aan mensen die echt de weg op moeten. "En carpoolen kunnen mensen prima zelf organiseren, al kan de overheid dat faciliteren. Daar zijn natuurlijk al carpoolparkeerplaatsen voor."

Hieminga wijst erop dat het Internationaal Energie Agentschap consumenten inmiddels oproept om proactief minder energie te gebruiken: vaker thuiswerken, minder recreatieve autoritten en zo veel mogelijk carpoolen.

7. Hoe verkleinen we de afhankelijkheid van olie en gas zo snel mogelijk?

De hoge prijzen geven de energietransitie eigenlijk al een enorme duw in de rug, zegt Mulder. Waar vaak wordt geroepen dat de overheid meer moet doen, stelt de hoogleraar dat het andersom werkt.

"Vanwege die hoge olie- en gasprijzen hoeft de overheid minder te doen, want mensen gaan dit zelf al doen." Denk aan het verlagen van de thermostaat, het isoleren van het huis of de aanschaf van een elektrische auto.

En die keuzes zijn volgens Mulder vaak blijvend. "Het gasverbruik van huishoudens ligt nu al zo'n 25 procent lager dan twintig jaar geleden, terwijl er sindsdien veel meer woningen zijn bijgekomen."

Voor olie zijn er op de korte termijn weinig directe alternatieven, erkent Hieminga. Voor gas liggen er meer mogelijkheden. Zo zou elektriciteit vaker opgewekt kunnen worden met kolencentrales in plaats van gascentrales. Ook worden investeringen in hernieuwbare energie zoals zonnepanelen en windmolens door de hoge elektriciteitsprijzen steeds aantrekkelijker.

8. De salderingsregeling voor zonnepanelen wordt in 2027 afgeschaft. Is het niet slim om daar juist nu meer op in te zetten?

De salderingsregeling heeft in het verleden goed gewerkt, maar is inmiddels zijn doel voorbijgeschoten. "Hij is ten onder gegaan aan zijn eigen succes", zegt Hieminga. Nu zoveel mensen zonnepanelen hebben, krijgen eigenaren via het salderen een veel te ruime vergoeding voor de werkelijke marktwaarde van hun opgewekte stroom.

Die rekening belandt bij mensen zónder zonnepanelen, benadrukt Mulder. Denk aan huurders of bewoners van corporatiewoningen die zelf geen panelen kunnen leggen. "Dat wordt vaak over het hoofd gezien, maar als je geen zonnepanelen hebt, betaal je meer vanwege mensen die er wel een hebben."

Het verdwijnen van de regeling maakt zonnepanelen financieel gezien niet minder aantrekkelijk, stelt Mulder. "We hebben dat uitgerekend met de prijzen van vóór de energiecrisis van 2019", aldus Mulder. "Dan is het nog steeds rendabel om zonnepanelen te leggen."