Waarom praat Nederland met Frankrijk over kernwapens? Jullie vragen over 'nucleaire afschrikking' beantwoord

Jullie vragen worden beantwoord door veiligheidsexperts Paul van Hooft en Tim Sweijs. Van Hooft doet onderzoek naar internationale relaties die een rol spelen bij 'nucleaire afschrikking'. Dat doet hij bij het onafhankelijke onderzoeksinstituut RAND Europe. Sweijs is onderzoeksdirecteur bij het The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS).

1. Waarom werkt het hebben van een kernbom afschrikwekkend?

Een kernwapen werkt vooral afschrikwekkend, omdat het een enorme vernietigingskracht heeft. "Eén bom is al genoeg om een hele stad te vernietigen", zegt Van Hooft.

"Als twee vijanden kernwapens hebben, dan is het alsof ze allebei een pistool op elkaars hoofd gericht houden", vertelt Sweijs. Omdat beide partijen weten dat een aanval leidt tot hun eigen totale vernietiging, durven ze elkaar niet aan te vallen.

Voor het geval een land tóch aanvalt, wordt flink geïnvesteerd in verdediging. "Dat is moeilijk. Je kunt raketten uit de lucht proberen te schieten. Maar die gaan met zo'n snelheid, dat het is alsof je met één kogel een andere kogel moet proberen te raken", zegt Van Hooft. "Zelfs als een verdediging bijna alle raketten tegenhoudt, dan is die ene die wél inslaat al een ramp."

2. Welke afspraken zijn er over welk land nucleaire wapens mag hebben? En zijn die nog wel wat waard?

De belangrijkste afspraken over kernwapens zijn vastgelegd in het zogenoemde 'non-proliferatieverdrag'. Dat werd in 1970 door bijna alle landen ondertekend, vertelt Van Hooft. In het verdrag staat onder meer dat slechts vijf landen kernwapens mogen bezitten: de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Rusland en China. Dit waren namelijk de landen die op dat moment, in 1970, al kernwapens hadden.

Ook staat in het verdrag dat de kernwapenlanden hun best moeten doen om de wapenwedloop te beëindigen en om uiteindelijk ook zelf de wapens volledig op te geven.

Landen die volgens dit verdrag geen kernwapens mochten bezitten, gingen er toch mee akkoord omdat zij konden rekenen op bescherming door de Verenigde Staten, vertelt Van Hooft. "Maar Trump stelt die bescherming inmiddels ter discussie."

En het zijn niet alleen de Verenigde Staten die onzekerheid creëren. "Er waren al landen zoals India, Pakistan en Noord-Korea die het verdrag nooit hebben getekend, maar die de afgelopen decennia tóch kernwapens zijn gaan ontwikkelen. Ook heeft China zijn voorraad in vijf jaar tijd verdubbeld en wil Frankrijk nu meer wapens ontwikkelen, omdat de dreiging vanuit Rusland toeneemt."

Als je dat bij elkaar optelt, wordt het heel zorgwekkend", zegt Van Hooft. Maar toch is het goed dat de afspraken wel zijn gemaakt, vindt hij. "Iedereen begrijpt het risico: als één staat kernwapens gaat ontwikkelen, willen opeens heel veel andere landen dat ook gaan doen."

3. Wat stellen EU-kernmachten voor in vergelijking met de grootmachten?

Europese landen zijn voor nucleaire afschrikking flink afhankelijk van de grootste westerse kernmacht: de Verenigde Staten. Die hebben net als Rusland namelijk meer dan 5000 kernkoppen, terwijl Frankrijk er slechts 290 heeft. Het Verenigd Koninkrijk - hoewel geen lid meer van de Europese Unie - heeft er naar schatting zo'n 225.

Lang niet al die kernwapens kunnen direct worden ingezet. Toch zijn het er veel, omdat landen er zeker van willen zijn dat ze genoeg kernwapens hebben om de vijand te vernietigen. "Een deel van die wapens zal namelijk door de verdediging van de ander onderschept kunnen worden", legt Van Hooft uit. Een ander voordeel van een groot arsenaal is dat de wapens kunnen worden verspreid over zwaarbeveiligde silo's en vliegtuigen en onderzeeërs die lastig te vinden zijn.

Niet alleen in aantallen doet Frankrijk onder voor grootmachten als Rusland, de Verenigde Staten en China. "De kernwapens van die laatsten zijn ook veel breder in te zetten", zegt Sweijs. "Volgens de strategie van de Fransen zijn hun kernwapens alleen bedoeld als allerlaatste dreigingsmiddel of redmiddel bij een aanval op Frankrijk. Het zijn daarom kernwapens met een hele grote vernietigingskracht."

Bij kleinere crises zijn dit soort kernwapens niet zo overtuigend. Dan kunnen de grote kernmachten grijpen naar tactische kernwapens, die veel gerichter kunnen worden gebruikt. "Er is dus een gat in de escalatieladder tussen wat Frankrijk kan doen en wat Rusland kan doen", vervolgt Sweijs. "Bij een klein speldenprikje in Finland is het niet geloofwaardig om als tegenreactie heel Moskou te vernietigen."

4. Zijn de kernwapens van Frankrijk een goed alternatief voor die van de VS?

Nu de Amerikaanse bescherming minder zeker voelt, zoekt Frankrijk naar manieren om de Europese afschrikking te versterken. Het wil het aantal kernwapens uitbreiden en wil de 'nucleaire paraplu' delen met andere Europese landen. Tegelijkertijd maakte president Macron duidelijk dat de Franse kernwapens altijd onder Franse controle zullen blijven, in lijn met het streven dat er geen landen met kernwapens bij mogen komen.

Het is nog onduidelijk hoe de samenwerking er precies uit zou zien. De Franse president sprak over gezamenlijke oefeningen. "En denk bijvoorbeeld aan Franse vliegtuigen met kernwapens die op Nederlandse luchthavens worden geplaatst of door ons worden beschermd, als signaal naar Rusland", zegt Sweijs. Duitsland en Nederland hebben al aangegeven dat zij openstaan voor een nauwere samenwerking en gesprekken hierover.

De Franse wapens zijn in ieder geval niet bedoeld als volledige vervanging voor de Amerikaanse bescherming. "Het is niet zo dat Frankrijk Amerika probeert te vervangen", zegt Van Hooft. Volgens hem zijn de wapens vooral bedoeld als een 'plan B' om ervoor te zorgen dat Rusland altijd twijfelt of ze ergens ongestraft mee weg kan komen.

Het voorstel van Frankrijk is ook niet gericht op een nieuw Europees kernwapen, vult Sweijs aan. "Maar onder Frans leiderschap kan een deel van de nucleaire taken wel gedeeld worden met Europese bondgenoten. Dit versterkt de geloofwaardigheid van de nucleaire paraplu."

5. Gaat nucleair afschrikken niet veel meer kosten dan het ons ooit waard zal zijn?

Natuurlijk zouden we kernwapens het liefst 'ont-uitvinden', antwoordt Sweijs. "Want als de logica van afschrikking faalt en het misgaat, kunnen we letterlijk de hele aarde opblazen. Maar die kennis verdwijnt niet zomaar."

"Ook wil geen enkele leider ze opgeven", zegt Van Hooft. "Vooral leiders die anderen hun wil willen opleggen, zullen hun kernwapens nooit afstaan." Van Hooft legt de vraag neer of we wel toewillen naar een wereld waar alleen leiders als Poetin en Kim Jong-un kernwapens hebben. "Dan ben je waarschijnlijk ook niet heel blij." En zolang zij ze hebben, voelen andere landen zich gedwongen om ze ook te houden.

6. Is er nu nucleair gevaar in Iran? Heeft Iran nucleaire wapens of waren ze in de buurt om dat te ontwikkelen?

De Verenigde Staten en Israël begonnen een week geleden grootschalige aanvallen tegen Iran, omdat het land volgens hen in staat is om kernwapens te ontwikkelen. Maar heeft Iran nu echt al een kernbom?

Volgens Sweijs en Van Hooft was Iran nog niet in de positie om daadwerkelijk een kernwapen te maken. "Daarvoor moet je ook de koppeling met raketten realiseren, je moet je raketten kunnen verdedigen, je moet veel testen", zegt Van Hooft. "Het lijkt er niet op dat ze slechts dagen of weken daarvan verwijderd waren."

Toch zeggen zij ook: het is duidelijk dat Iran werkte aan de verrijking van uranium - nodig voor een kernwapen - en dat het daarmee is doorgegaan nadat Trump in zijn eerste termijn uit een nucleaire deal met Iran stapte.

"Israël en Amerika claimen nu dat er een nucleaire dreiging was van Iran, maar daarvoor ontbreekt de onderbouwing. Dat kunnen andere westerse landen en Europese bondgenoten niet verifiëren," zegt Sweijs. "Daarnaast roept Netanyahu al sinds de jaren 90 dat Iran op het punt staat om kernwapens te maken."

Er is al heel lang een conflict tussen Israël en Iran. Volgens Van Hooft zagen Israël en de VS nu mogelijk een kans, door de onrust door demonstraties in Iran en omdat de lucht- en raketverdediging en uranium-installaties verzwakt waren na een aanval van de Verenigde Staten afgelopen zomer. "Er was een soort 'verleiding', omdat Iran een makkelijk doelwit leek," zegt Van Hooft.

7. Waarom wordt er zo weinig gesproken over de nucleaire wapens van Israël?

Israël valt Iran aan om te voorkomen dat het kernwapens ontwikkelt. 'Maar waarom mag Israël ze wel hebben, en Iran niet?', is dan een logische vraag.

Hoewel Israël volgens het non-proliferatieverdrag geen kernwapens mag hebben, is het een publiek geheim dat het die inmiddels wel heeft. Israël heeft dit zelf nooit bevestigd. "Dat heeft te maken met de specifieke situatie waarin Israël zit: ze hebben geen directe tegenstander met kernwapens", verklaart Van Hooft. "Maar stel dat Iran binnenkort opeens een kernwapen zou hebben, dan ga ik ervan uit dat Israël heel snel zou zeggen dat ze die ook hebben."

Dat er weinig politieke discussie over is, komt volgens Van Hooft door de gevoeligheid rond Israël. Het land is een trouwe bondgenoot van de Verenigde Staten. "Ik denk dat er weinig westerse politici zijn die Israël echt willen afvallen."