Bewoners op de vlucht en Nederlandse vakantiegangers in onzekerheid: het zuiden van Frankrijk wordt geteisterd door natuurbranden. En niet alleen daar, heel Zuid-Europa krijgt ermee te maken. We vroegen wat jullie wilden weten over de bosbranden.
Jullie vragen worden beantwoord door klimaatwetenschapper Max van Gerrevink, die verbonden is aan de Vrije Universiteit Amsterdam en de Wageningen Universiteit. Hij is gespecialiseerd in bosbranden en klimaatverandering.
1. Hoe kan het dat Zuid-Europa elk jaar opnieuw te maken heeft met bosbranden?
Dat heeft een simpele reden, zegt Van Gerrevink: branden horen er gewoon bij. "Natuurbranden zijn onderdeel van het ecosysteem in Zuid-Europa. Je hebt daar altijd natuurbranden."
Wat verandert, is dat de omstandigheden waarin een brand zich verspreidt steeds vaker voorkomen. "Door klimaatverandering zien we vaker langere, drogere periodes gevolgd door sterke wind. En als er dan een ontsteking is, kan een groter gebied verbranden."
En dat is niet alleen slecht, benadrukt hij. Als samenleving kijken we vooral naar de schade, maar voor de natuur heeft het ook voordelen. "Het zorgt voor nieuwe planten, nieuwe dieren en een bos van verschillende leeftijden. Dat is juist heel goed voor de biodiversiteit."
Hoe we naar de gevolgen voor de mens kijken, merkt de klimaatwetenschapper in zijn eigen werk. Hij doet ook onderzoek naar branden in Alaska, Canada en Siberië. "Die zijn soms wel tien keer zo groot. Maar omdat daar bijna niemand woont en het vuur geen dorpen raakt, halen ze bij ons nooit het nieuws."
Een scenario zonder enige brand is dan ook een illusie, zegt Van Gerrevink. "Stel dat je alle branden zou willen blussen - een nulscenario, geen brand - dat is eigenlijk onmogelijk. In gebieden met droge zomers en veel groen zullen ze altijd blijven bestaan."
2. Welke rol speelt klimaatverandering hierin?
Een grote, zegt de klimaatwetenschapper. "De brandseizoenen worden vooral langer en heftiger." Hij wijst op de hitte van eind mei, toen er een hittekoepel boven Centraal-Europa hing. Op satellietbeelden is te zien dat de natuur toen razendsnel uitdroogde, waardoor het vatbaar werd voor branden. "Eind mei is het groen nog volop aanwezig. En in de paar weken daarna is dat helemaal uitgedroogd."
Hierdoor kan het op steeds meer momenten in het jaar misgaan. "Voorheen voldeden de preventiemaatregelen redelijk goed. Alleen wordt het brandgevaar nu over een veel groter deel van het jaar verspreid", legt hij uit. "De laatste 2 jaar zien we dat we aan de limiet komen, waar branden naar die onbeheersbare grens toe gaan." Vorig jaar was zelfs een recordjaar voor Europa, met veel branden in Portugal en Noord-Spanje.
"De hoeveelheid brand in Frankrijk is momenteel drie keer zo groot als het gemiddelde van de afgelopen 20 jaar." Dat komt door de extreme hitte, vertelt Van Gerrevink. "De temperatuur is daar nu 8 tot 10 graden warmer dan normaal. Normaal gesproken was dat pas eind juli, begin augustus. Daardoor is het nu eerder brandbaar dan voorheen."
In Europa is in negen van de tien gevallen de mens de oorzaak.klimaatwetenschapper Max van Gerrevink over het ontstaan van bosbranden
Een kijker vroeg zich af of hier sprake is van een vicieuze cirkel: door klimaatverandering ontstaan meer branden, en door al die branden verdwijnen juist de bomen die koolstofdioxide (CO2) opnemen. Dat beeld klopt in grote lijnen. "De branden worden veroorzaakt door de mens, maar door klimaatopwarming kan dezelfde actie op veel meer brandbare begroeiing plaatsvinden."
Dat de mens bijna altijd de ontsteking is, benadrukt hij meerdere keren. "In Europa is het in negen van de tien gevallen de mens." Dat gebeurt soms expres, maar vaak per ongeluk. "Denk aan een sigaret die nasmeult in een prullenbak, of een barbecue die niet goed uit is. Maar ook aan vonken langs het spoor."
3. Zijn er dan geen maatregelen om die branden te voorkomen?
Die zijn er volgens Van Gerrevink zeker. De kern is dat je de brandstof aanpakt: de droge planten, struiken en bomen waarop een brand teert. "Je moet vooral zorgen dat je die droge biomassa weghaalt." Dat kan door groen weg te halen, maar ook door het landschap anders in te richten. "Je kunt loofbomen planten. Die hebben meer water in hun blad en zijn dus minder brandgevoelig dan de traditionele soorten die daar staan."
Een andere methode om de branden te voorkomen, is het houden van zogenoemde preventiebranden. "Hierbij brand je een kleiner oppervlak af, zodat je een brandstrook krijgt", legt de klimaatwetenschapper uit. "Als er dan een bosbrand ontstaat, houdt die daar op. Want dan is er niets meer om te branden." Ook hoort erbij dat je er op tijd bij bent, met satellietbeelden en modellen die voorspellen waar de brand heen gaat.
Maar de meeste winst valt te halen bij de mens zelf, benadrukt hij. Vooral door betere voorlichting: "De meeste Nederlanders zullen niet het idee hebben dat er nu heel hoog brandgevaar is. Niet alleen in Zuid-Frankrijk, ook in grote delen van de Alpen is het heel droog en heel warm."
4. Hoeveel moeite kost het om zulke gebieden beter te beheren?
Het begint met slim nadenken over de inrichting van het landschap, legt Van Gerrevink uit. Als een brand eenmaal om zich heen grijpt, is die namelijk moeilijk te blussen. Juist omdat het er zo droog is, is water vaak schaars of moeilijk verkrijgen. "De beste manier om zo'n natuurbrand te stoppen, is zorgen dat hij uit zijn brandstof raakt."
Dat kan met brandgangen, waar met bijvoorbeeld preventiebranden stroken groen zijn weggehaald zodat het vuur niet doorloopt. "Je kunt ook denken aan begrazing door vee of schapen, die een stuk landschap kort houden waardoor het daar niet gaat branden."
Helemaal voorkomen kun je branden niet, benadrukt hij. "Branden zijn nu eenmaal onderdeel van het systeem en ze vinden elk jaar op een andere plek plaats. De enige oplossing die we hebben, is zorgen dat ze niet uit de hand lopen en slachtoffers maken."
5. Is het nog veilig om op vakantie te gaan naar Zuid-Frankrijk?
Voor het specifieke gebied waar nu een grote brand woedt, is Van Gerrevink duidelijk: die brand is nog niet geblust. "Deze branden verspreiden zich overdag, 's nachts wordt het iets minder heftig en de volgende dag laaien ze weer op. Naar dat gebied zou ik nu niet gaan."
Voor de rest van het zuid(westen) van Frankrijk ligt het genuanceerder. "Daar is niet een specifieke aanleiding dat het niet veilig is", zegt hij. Wel geldt voor zeven departementen code oranje vanwege de hoge temperaturen en het risico op nieuwe branden.
Zijn advies: houd de lokale berichtgeving in de gaten. "Branden kunnen snel ontstaan en zich snel verspreiden. De situatie kan van uur tot uur veranderen."
Voor de langere termijn verwacht de klimaatwetenschapper dat branden vaker zullen voorkomen, simpelweg omdat de droge, hete omstandigheden vaker optreden. Precies voorspellen of jouw vakantiebestemming getroffen wordt, blijft volgens hem lastig.
6. Kunnen Europese landen samen beter optreden tegen deze branden?
"Vorig jaar was een zeer grote wake-upcall voor Europa dat het echt uit de hand kan gaan lopen in de komende decennia", zegt Van Gerrevink. Er zijn initiatieven. Zo is er een Europees programma waarmee landen samen blusvliegtuigen en helikopters kunnen inzetten. "Het duurt alleen even voordat je die vliegtuigen hebt."
Daarnaast wordt er veel samengewerkt en van elkaar geleerd, ook met Nederland. Een natuurbrand blussen vraagt namelijk iets heel anders dan een brand in een gebouw, legt hij uit. "Er zit altijd vegetatie en daar kom je vaak niet bij." Wat het extra lastig maakt, is dat het landschap in Europa sterk verbonden is. "Dat zouden we in de toekomst beter kunnen inrichten."
Nederlandse brandweermensen hielpen vorig jaar in Spanje bij bosbranden, ook om te oefenen