Zweden ontdekt Russische agent in radicaal-rechtse partij in aanloop naar verkiezingen: 'Ook in Nederland waakzaam blijven'

De Russische agent werd ontdekt door journalisten van het onafhankelijk onderzoeksplatform Expo, dat mede werd opgericht door de bekende misdaadauteur Stieg Larsson.

Russische propoganda

"Medewerker Polina Malaberg van de Zweden Democraten deelde Russische propaganda en maakte deel uit van een desinformatiecampagne toen ze in Moskou was", vertelt Maria Georgieva. Malaberg is dochter van een Sovjet-officier, arriveerde in 2006 in Zweden.

"Niemand wist dat zij achter deze campagne zat. Haar reisgenoot verloor wel zijn baan, maar zij wist haar carrière binnen de partij voort te zetten."

'Grote veiligheidsrisico's'

Wat de zaak volgens de onderzoeksjournalist extra ernstig maakt, is het feit dat de partner van Malaberg, Gustav Gellerbrant, hoog in de partij zit. "Hij leidt het coördinatiebureau dat de samenwerking met de Zweedse regeringscoalitie regelt. Dat brengt grote veiligheidsrisico's met zich mee."

Inmiddels zijn zowel Malaberg als haar partner met ouderschapsverlof gestuurd. "Zo proberen de Zweden Democraten hun zetels voor de verkiezingen te redden. Partijen en veiligheidsexperts praten nu over wat voor gevolgen dit kan hebben voor onze democratie. Het is een heel ernstige zaak."

Oppositie op scherp

Europakenner Stefan de Vries was in 2018 en in 2022 in Zweden bij eerdere verkiezingen. Ook nu volgt hij de gebeurtenissen, die door sommige media 'Russiagate' worden genoemd op de voet.

"De politieke onrust is volkomen terecht", zegt hij. "De huidige regering heeft nu een minderheidskabinet dat gedoogd wordt door de Zweden Democraten, de een-na-grootste partij van het land. Partijleider Jimmie Åkesson wil graag officieel in de volgende regering en de sociaaldemocratische oppositie gebruikt het nieuws over Russische inmenging nu fel tegen hen."

Eerdere schandalen

Het recente schandaal binnen de Zweden Democraten staat niet op zichzelf. Eerder raakten partijleden al in opspraak door het werken onder schuilnamen, verdachte vastgoeddeals en snoepreisjes op kosten van het Kremlin. Ook werd er pro-Russische propaganda over Oekraïne gedeeld en bedankte een oud-partijprominent president Vladimir Poetin openlijk op een conferentie in Moskou.

Dit soort banden met Rusland zie je ook bij andere partijen in Europa, legt De Vries uit: "Met name bij radicaal-rechtse partijen. De AfD in Duitsland bijvoorbeeld, maar ook in Rassemblement National Frankrijk van Marine Le Pen, die leningen had afgesloten bij het Kremlin om haar campagnes te financieren."

Niet enige incident

Het is niet het enige recente 'Russische incident' in Zweden. De Zweedse veiligheidsdienst Säpo stopte vorige maand nog een Russisch spionage-operatie waarbij diplomaten waren betrokken.

"Maar dat netwerk richtte zich op het beïnvloeden van de Zweedse besluitvorming, niet op het ontregelen van de stembusgang", legt de Vries uit. Ook heeft Zweden al jaren te maken met online Russische trollenfabrieken, al spelen die tijdens de huidige verkiezingen een minder grote rol dan bij de vorige.

Nuchter blijven

"Eigenlijk heeft de regering in Zweden nu de schouders erover opgehaald en gezegd: 'Onze campagne is te onbelangrijk voor de Russen'. De Zweden doen er redelijk nuchter over." En dat is een goede houding, vindt De Vries.

"Want het doel van de Russische trollen die overal in Europa opduiken is om verwarring te veroorzaken en om mensen tegen elkaar op te zetten. En om een narratief te promoten waarbij Europa de zwakkeling is. Als het maar rommelig is of verwarrend, dan heeft het Kremlin vaak het doel al bereikt."

Vertrouwen is geschaad

Volgens veiligheidsexpert Patrik Oksanen raakt de zaak een gevoelige snaar binnen de centrumrechtse coalitie. "Of zij nu direct voor Rusland heeft gewerkt of niet, is vanuit een 'security derisking-perspectief' niet eens het belangrijkste", zegt Oksanen. Hij is als onderzoeker verbonden aan de Koninklijke Zweedse Academie voor Oorlogswetenschappen.

"Het cruciale punt is dat dit heel lang heeft kunnen doorgaan zonder dat er werd ingegrepen én dat het de Zweden Democraten blijkbaar heeft overvallen. Dat schaadt het vertrouwen in hen als serieuze actor op het gebied van nationale veiligheid", legt hij daarover uit.

'Veiligheidscrisis'

Oppositieleider Magdalena Andersson noemt het incident een 'veiligheidscrisis'. Toch denkt Oksanen niet dat Rusland Zweden op dit moment als een prioritair doelwit ziet.

"Het is voor Rusland aantrekkelijker om de pijlen te richten op de Franse presidentiële verkiezingen of de Duitse regionale verkiezingen."

Weerbaarder zijn

Om zich beter te wapenen tegen Russische beïnvloeding heeft Zweden in 2022 de speciale Dienst voor Psychologische Verdediging opgericht om de bevolking weerbaarder te maken.

"Hierdoor heeft de Zweedse samenleving een voorsprong op veel andere Europese landen", zegt Oksanen. "Er is een groot bewustzijn van de dreiging die uitgaat van Rusland. Dat bewustzijn is de beste 'vaccinatie' tegen beïnvloedingsoperaties.

Methodes herkennen

Begrijpen wát de Russen doen, met welk doel en hun methodes herkennen. Dat is ook de drijfveer van Maria Georgieva. "Ons onderzoek gaat over veel meer dan één medewerker", vertelt ze.

"Wat er op het spel staat, is simpelweg onze democratie. Het gaat erom dat we inzien hoe buitenlandse mogendheden onze democratische processen en verkiezingen beïnvloeden, zonder dat mensen het soms zelf doorhebben. Je kunt als pro-Russische politicus in die zin een 'nuttige idioot' zijn, misschien zonder dat je doorhebt dat je er onderdeel van bent."

Waakzaam blijven?

"Ook in Nederland moeten we waakzaam blijven", zegt De Vries. "Mensen in Europa zijn nog behoorlijk naïef. Maar het gebeurt ook in Nederland. Vorig jaar werd hier een 16-jarige jongen opgepakt die via Telegram door de Russische geheime dienst was geronseld om tegen betaling acties te plegen."

"De Zweedse aanpak met dit bureau voor psychologische weerbaarheid is super interessant en zou ook een voorbeeld kunnen zijn voor ons," zegt De Vries. "Al heeft Nederland wel een andere geschiedenis qua vrijheid van meningsuiting en hoe de staat daarmee omgaat. In Zweden en Finland groeien mensen op met het idee dat de 'grote boze buur' in het oosten het land kan binnenvallen. Veel Zweden zijn daardoor al langer weerbaar. Ze weten wat ze moeten doen in geval van oorlog. Voor Nederland is die houding ook belangrijk."