Werken moet lonen, zegt kabinet: waarom het omgekeerde gebeurt

Het is een van de grote raadsels uit politiek Den Haag. Politici roepen al jaren dat werken meer moet opleveren maar vragen werkenden tegelijkertijd meer belasting te betalen. Hoe valt dat met elkaar te rijmen?

'Werkenden zijn de dupe'

"Werkenden zijn eigenlijk bij bijna elk kabinet en zeker bij dit kabinet het haasje", zegt ChristenUnie-Kamerlid Pieter Grinwis. "Iedere keer beloven we dat we het anders gaan doen, maar per saldo stijgen altijd de belastingen op inkomsten uit werk en uit je pensioen en uit een uitkering. En dat heeft ermee te maken dat er helaas bij sommige partijen wat heilige huisjes zijn."

Vanaf woensdag zal de discussie over het belasten van arbeid en vermogen een van de grote onderwerpen zijn die aan bod komen tijdens de Algemene Financiële Beschouwingen. Dan bespreekt de Tweede Kamer met minister van Financiën Eelco Heinen de financiële plannen voor volgend jaar.

Inkomstenbelasting stijgt

Een meerderheid voor die plannen is er nog altijd niet. Premier Rob Jetten en Heinen onderhandelen daar op dit moment nog over met de oppositie. Naar verluidt zijn de bezuinigingen op de sociale zekerheid al van de baan. Maar hoe de rekening wordt verdeeld, staat nog niet vast.

Voorlopig komt een flink deel dus bij werkenden terecht. Of je nu in de bouw werkt of achter een bureau. Het kabinet wil miljarden extra uitgeven aan defensie en laat daarvoor de inkomstenbelasting stijgen. Waarom wordt juist daar het geld opgehaald?

Politieke keuze

Volgens hoogleraar overheidsfinanciën aan de VU in Amsterdam Bas Jacobs, is het antwoord eenvoudig. "Je hebt grosso modo (grofweg, red.) twee manieren om belasting binnen te halen. Door arbeid te belasten of door kapitaal te belasten. Inkomen uit vermogen."

Het is dus een politieke keuze, zegt econoom Jacobs. Met het geld dat de overheid extra ophaalt, worden de enorme investeringen die nodig zijn voor defensie bekostigd. "Omdat het kabinet de belasting op inkomen uit vermogen niet wil verhogen, gaat dus alles op arbeid. Zo simpel is het", zegt Jacobs.

Vrijheidsbijdrage

Extra belastingen wil het minderheidskabinet volgend jaar binnenhalen via de vrijheidsbijdrage, een belastingverhoging om de extra investeringen in defensie mogelijk te maken. Volgend jaar betekent dat een lastenverzwaring van 3,9 miljard euro, die in de jaren daarna structureel oplopen tot bijna 8 miljard euro.

De overheid haalt dat geld grotendeels op met een slim trucje. Normaal schuiven de belastinggrenzen mee met de inflatie. Maar het kabinet laat ze minder hard stijgen, waardoor mensen sneller in een hogere belastingschijf terechtkomen. En dus int de overheid meer belasting.

Oppositie kritisch

Met name oppositiepartijen aan de linkerkant willen die verdeling anders zien. Zo wil PRO meer geld ophalen bij grote vermogens en winstgevende bedrijven. PRO-Kamerlid Luc Stultiens snapt dat gezien de enorme investeringen in defensie ook werkenden moeten bijdragen. "Maar als zij zien dat zij volledig de rekening betalen terwijl er niks wordt gevraagd van de grootste winst, de grootste vervuilers, de grootste vermogens. Dat is niet rechtvaardig en dat gebeurt nu wel", aldus Stultiens.

Ook Pieter Grinwis van de ChristenUnie wil de rekening anders verdelen. "De balans is zoek en ik zal niet rusten voordat de balans is hersteld in dit belastingplan." De ChristenUnie kijkt hiervoor naar politiek gevoelige onderwerpen, zoals de hypotheekrenteaftrek en de erf- en schenkbelasting. Tegelijkertijd zegt hij dat ook werkenden de pijn gaan voelen, maar meer belasting op vermogen moet de pijn eerlijker verdelen.

'Belastingsysteem moet anders'

Als econoom sluit Jacobs zich aan bij de stelling dat de 'belastingmix' nu niet goed is. "We hebben te veel schade in de economie als we arbeid te zwaar belasten en inkomen uit vermogen te licht", aldus de econoom, die benadrukt dat we huizen en pensioenen subsidiëren en helemaal niet belasten.

"Het is het beste voor de economie als je de belastingdruk een beetje verdeeld over arbeid en kapitaal."

'Gelijk belast is beter'

Concreet betekent dit volgens Jacobs dat verschillende vormen van vermogen op dezelfde manier belast moeten worden. "Sparen, beleggen, het eigen huis, pensioen, de eigen onderneming. Het moet veel meer gelijk belast worden." Als je dat doet, kun je volgens Jacobs "het belastingsysteem veel beter maken zonder alle tarieven heel erg te verhogen."

Tegelijkertijd wil ook Jacobs realistisch zijn. "Er is geen magische manier om 19 miljard extra aan defensie uit te geven, zonder dat dat niet ergens pijn doet. Dus je moet dat óf ophalen door de belastingen te verhogen, hetzij op arbeid of op kapitaal, of door de overheid minder geld te laten uitgeven. Maar er zijn geen keuzes die hier geen pijn doen."