
Wanneer wordt sabotage door Rusland een oorlogsdaad? 'NAVO houdt grens bewust onduidelijk'
Rusland is niet langer de agressor, maar 'onze vijand'. Over die woorden van minister Dilan Yeşilgöz en de Russische dreiging debatteert de Kamer vanavond. Zijn we dan ook in oorlog? "Dat we niet in oorlog zijn, betekent niet dat we in vrede leven."
Tijdens de behandeling van de defensiebegroting in de Tweede Kamer 8 oktober zei Defensieminister en VVD-leider Yeşilgöz niet langer het "eufemisme" te willen gebruiken dat Rusland "de agressor" is in de oorlog met Oekraïne. "Dat zult u uit mijn mond niet vaak meer horen." Volgens haar betekent dit niet dat Nederland in oorlog verkeert met Rusland, "maar een zorgeloze vrede is heel ver weg".
Discussie leidt af
"Wat ik duidelijk zie is dat we als Europa in conflict zijn met Rusland", zegt defensie-expert Bart van den Berg van Instituut Clingendael.
"En Rusland is in conflict met ons, dus we zien allerlei vormen van agressie door Europa heen, zoals laatst op de Noordzee. We zien incidenten met drones, zeker ook op het grensgebied. Op de oostgrens van de NAVO gebeurt van alles. Maar welk exact label daarbij hoort? Daar heb ik niet een hele sterke mening over. Die discussie over het woord 'vijand' leidt eigenlijk alleen maar af van waar het echt om gaat."
Niet in oorlog, niet in vrede
Hoogleraar aan de Defensie Academie en de Universiteit Leiden Martijn Kitzen snapt dat Yeşilgöz een statement wilde maken, maar had het zelf anders verwoord. "Natuurlijk, Rusland is voor mij echt heel duidelijk de agressor. Maar wij zijn, als Europa, op dit moment niet in oorlog met Rusland. Oekraïne is in oorlog met Rusland, maar wij niet. Er schuilt een gevaar in het gebruiken van de term 'vijand' zolang er geen oorlog is. Daarmee voed je het narratief. en geef je Rusland de mogelijkheid om te zeggen: zie je wel. Ik denk dat we dat niet moeten doen."
Oekraïne is in oorlog met Rusland, maar wij niet. Er schuilt een gevaar in het gebruiken van de term 'vijand' zolang er geen oorlog is.hoogleraar aan de Defensie Academie en de Universiteit Leiden Martijn Kitzen
Wanneer spreken we dan niet meer van sabotage, maar van een échte oorlog? Volgens de hoogleraar aan de Defensie Academie en de Universiteit Leiden is dat onderscheid niet langer zwart-wit: "Traditioneel is het heel erg duidelijk: we zijn in oorlog of we zijn niet in oorlog. Dat we niet in oorlog zijn, betekent niet dat we in vrede leven. Dat is de situatie waar we nu in zitten."
Steeds grotere risico's
Defensie-expert Bart van den Berg ziet de huidige conflictsituatie geleidelijker steeds intenser worden. "Denk aan de situatie afgelopen zomer in Duitsland, toen meerdere drones met explosieven op een Oekraïens transporttoestel op vliegveld Leipzig afvlogen. Die zijn niet afgegaan. Maar dat had wel gekund. Dan had je een enorm incident gehad."
Dat Moskou steeds grotere risico's neemt, hangt volgens Van den Berg direct samen met de problemen waarin het land verkeert. "Rusland heeft het economisch, politiek en op het slagveld steeds moeilijker. Ze zitten vast in Oekraïne. Dat betekent dat hun risicobereidheid steeds groter wordt en dat zorgt voor gevaarlijke situaties."
Expres vaag
Dat veel Russische acties in het grijze gebied tussen oorlog en vrede soms al op een oorlogsdaad lijken, is volgens Kitzen een bewuste strategie.
"Daar richt Rusland zich echt expliciet op. Dat de NAVO voor Artikel 5 niet scherp vastlegt wat in deze tijd geldt als een oorlogsdaad, is ook een bewuste keuze. Artikel 5 betekent dat een aanval op één bondgenoot geldt als een aanval op ons allemaal. Op het moment dat je heel duidelijk bent over waar die grens ligt, geef je je tegenstander de mogelijkheid om daar continu onder te gaan zitten en ermee te spelen. Daarom wil je juist dat die grens onduidelijk blijft."
Wat is een oorlogsdaad?
Daarbij komt dat NAVO-lidstaten onderling verschillend naar die grens kijken, vervolgt Kitzen.
"Neem Amerika onder Trump. Bij heel veel dingen waarvan wij in Europa zeggen 'nu is voor ons de grens bereikt', zal Trump roepen: ja, maar voor mij is dit geen oorlog waard."
Gevolgen voor Nederland
Ook voor Nederland zelf is volgens Kitzen lastig te bepalen wanneer de grens is bereikt. "Stel dat Nederland wordt geraakt door een cyberaanval op onze waterhuishouding en een grote stad als Rotterdam overstroomt. En we kunnen dat toeschrijven aan Rusland. Zien wij dat dan als een oorlogsdaad? Ik weet het antwoord niet."
Voor Van den Berg ligt er maar één overduidelijke grens waarbij de NAVO direct moet ingrijpen. "Het innemen van bondgenootschappelijk grondgebied, dat is echt een grens. Als de NAVO dat accepteert, dan is het hek van de dam. Dan stellen de veiligheidsgaranties eigenlijk niets meer voor."
'Blijf goed nadenken'
Als het echt tot een oorlog met Rusland komt, dan ziet die er volgens Kitzen heel anders uit dan vroeger. "De haven van Rotterdam wordt dan een belangrijk militair knooppunt voor de NAVO om troepen naar het oosten te verplaatsen. En daarmee wordt de haven een doelwit voor Russische sabotage-acties, maar ook voor langeafstandswapens. Maar verder zul je in Nederland geen militairen of tanks zien. Wel tienduizenden drones die opeens in ons luchtruim vliegen."
Op de kortere termijn moeten burgers volgens Kitzen vooral rekening houden met hybride verstoringen in het dagelijks leven, zoals uitvallend internet of vertragingen op het spoor. Zijn advies daarbij: "Blijf gewoon goed nadenken en probeer niet achter iedere boom een Rus te zien."
Ultieme escalatie voorkomen
In het Kamerdebat van vanavond ligt er volgens defensie-expert Bart Van den Berg een ingewikkeld vraagstuk op tafel. Niemand zit te wachten op een grootschalige oorlog met Rusland, maar wegkijken kan ook niet.
"Aan de andere kant moet je duidelijk uitstralen dat je verregaande vormen van agressie absoluut niet accepteert. Soms moet je consequenties verbinden aan acties, maar je wilt niet in die ultieme escalatie terechtkomen."
Heb je nog vragen of wil je reageren? Stuur ons een berichtje via de chat.