Afgewezen asielzoekers worden straks naar terugkeerhubs buiten Europa gestuurd. Hierover is jarenlang gediscussieerd. En gisteren was het zover: Europa is het eens geworden over een terugkeerregeling. Maar de vraag is of dit plan ook gaat lukken.
De terugkeerhubs zijn onderdeel van het nieuwe Europese Migratiepact. Dat is een set afspraken en wetten om in Europa een gelijker en strenger migratiebeleid te voeren. Bijvoorbeeld door mensen uit veilige landen sneller af te wijzen en vervolgens makkelijker terug te sturen met behulp van terugkeerhubs.
Uitzetten naar land zonder binding
"Het was altijd zo dat je een migrant moest uitzetten naar zijn land van herkomst", zegt hoogleraar migratie Arjen Leerkes aan de Erasmus Universiteit. "En wat nu mogelijk wordt, is dat iemand, bijvoorbeeld uit Iran, uitgezet kan worden naar een land waar hij geen binding mee heeft, bijvoorbeeld een land in Afrika."
Deze regeling heeft verschillende doelen volgens hem. "Het eerste doel is om het probleem van de niet uitzetbare groep te verkleinen. Dan lossen we dat probleem voor een stukje op", vertelt hij. "Het andere doel, en dat lees je niet zo duidelijk, is dat ze misschien ook wel hopen dat als die optie bestaat, dat mensen meer gaan meewerken aan terugkeer naar hun eigen land."
'Hoe gaat het eruit zien?'
Volgens Leerkes is nog veel onduidelijk over de daadwerkelijke uitvoering van deze hubs. "Hoe gaat het eruit zien? Welke rechten zouden deze mensen hebben als ze naar zo'n hub gaan?"
"En het is ook nog niet duidelijk of bijvoorbeeld Europese rechters in alle gevallen hierin mee zullen gaan", gaat hij verder. "Dus er kunnen nog allerlei dingen gebeuren."
Oeganda
Ook is er al een lange tijd veel kritiek op dit plan. Zo werd eerst Oeganda genoemd als een mogelijke locatie voor een terugkeerhub, maar dat ging niet door. "Toen kwamen er vragen over de situatie waar mensen terecht zouden komen."
"Mensen die tot de seksuele minderheid behoren, als je die bijvoorbeeld zou terugsturen naar Oeganda - waar ook de positie van homo's erg onder druk staat - roept dat allerlei vragen op."
Wettelijke basis
Oeganda als terugkeerhub was volgens Leerkes vooral een proef die niet goed was uitgewerkt en geen wettelijke basis had. Maar nu is die er wel. "Dat betekent dus concreet dat organisaties als de Dienst Terugkeer en Vertrek in Nederland een afgewezen asielzoeker uit Iran naar Oeganda of Rwanda zouden kunnen sturen."
"Maar", gaat hij verder. "daar zijn nog helemaal geen akkoorden voor gesloten. En de rechter heeft zich er ook nog niet over uitgesproken."
Oneindig vastzetten
Dat er nog geen akkoorden zijn gesloten met landen buiten Europa, is volgens de hoogleraar nog maar het begin van de kritiek op de terugkeerhubs. "De kritiek is ten eerste de mensenrechten, dat je mensen in een situatie brengt die heel problematisch kan zijn."
"Ga je mensen oneindig vastzetten?", vraagt hij zich af. "Trump doet dat bijvoorbeeld met migranten uit Zuid-Amerika, die vervolgens jarenlang in gevangenissen in El Salvador worden geplaatst. Gaan we dat ook doen?"
Europa blijft aantrekkelijk
Een ander punt van kritiek is hoeveel effect de terugkeerhubs daadwerkelijk zullen hebben, want niet elke afgewezen asielzoeker kan meteen op een vliegtuig naar een hub buiten Europa. "In Europa worden elk jaar ongeveer 500.000 asielaanvragen afgewezen. Een deel van die mensen gaat vervolgens in beroep en krijgt alsnog een verblijfsvergunning."
Het is ook de vraag of de hubs mensen voldoende kunnen afschrikken. "Of blijven ze toch komen? Omdat het toch aantrekkelijk kan blijven om naar Europa te gaan."
Gevaarlijk
En daarom denkt Leerkes dat dit niet gaat werken. "En dat het zelfs gevaarlijk is om nu de suggestie te wekken dat hiermee wel grip gecreëerd wordt. Mijn zorg is dat over 2 of 3 jaar zal blijken dat het mislukt is. En dat uiteindelijk dan het debat misschien nog extremer gaat worden."
"Omdat er nog geen enkel land is waar afspraken mee gemaakt zijn", gaat hij verder. "En zelfs als die landen er wel komen, is de vraag of je dan genoeg plekken hebt om echt iets van betekenis te kunnen maken."