Nieuwe Europese asielregels gaan in, wat betekent dat voor Nederland? Jullie vragen over het EU-migratiepact beantwoord

Jullie vragen worden beantwoord door migratierechtdeskundige Karen Geertsema van de Radboud Universiteit in Nijmegen en universitair docent migratierecht Mark Klaassen van de Universiteit Leiden.

1. Gaat het nu echt gebeuren? Worden de regels strenger?

Ja, zeggen beide experts, maar Klaassen waarschuwt meteen: het betekent niet dat alles in één keer compleet anders wordt. "Het is een verstrenging in de nuance", zegt hij. "Een groot deel van de regels blijft hetzelfde."

De grootste verandering zit aan de buitengrens van Europa. Mensen die asiel willen aanvragen, worden voortaan langer vastgehouden voordat ze Europa binnenkomen. Geertsema legt uit hoe dat werkt: "Er komt een gesloten grensprocedure. Iemand die de grens over wil steken, komt in een gesloten opvanglocatie terecht. Daar wordt de persoon eerst zeven dagen vastgehouden om vast te stellen wie hij of zij is."

Daarna volgt de asielprocedure en - als iemand wordt afgewezen - ook de terugkeerprocedure. Dat alles gebeurt op dezelfde plek, aan de buitengrens. "Op papier is het idee dat iemand daar gedurende de hele procedure blijft", vertelt Geertsema. "En als je wordt afgewezen, keer je vanaf daar terug naar het land van herkomst."

Als gevolg van deze procedure wordt het moeilijker om door te reizen naar een ander EU-land. Geertsema legt uit hoe dat er nu aan toegaat: "Mensen kunnen nu in Polen de grens oversteken. En als zij niet door een grensbewaker worden aangehouden, kunnen ze doorreizen." Dat wordt straks dus veel moeilijker.

Naast de strengere toetsing van tweede asielaanvragen en de snellere afhandeling voor veilige landen, wordt ook de toegang tot hulp van ngo's en rechtsbijstand ingeperkt. "Op allerlei kleine onderdelen zie je echt een afbreuk van allerlei zorgvuldigheden uit de procedure, die ervoor zorgen dat het strenger zal zijn", weet Geertsema.

Alle lidstaten zijn verplicht om vóór 12 juni aan de Europese Commissie door te geven waar hun grenslocaties komen en hoe die eruit gaan zien. "Nederland heeft al een aanmeldcentrum op Schiphol dat als zodanig gaat functioneren."

2. Wat zijn de regels om binnen te komen en om mensen uit te zetten?

Het recht op asiel blijft bestaan. Wie bescherming nodig heeft, heeft ook het recht om een asielaanvraag in te dienen. "De vraag of iemand bescherming nodig heeft blijft hetzelfde", legt Geertsema uit.

Wat wel verandert, is hoe snel en waar die vraag wordt beantwoord. Voor mensen uit zogenoemde veilige landen, gaat de procedure veel sneller. Klaassen: "Voor mensen met een kansarme aanvraag wordt heel snel gezegd dat ze geen recht op bescherming hebben. Daarmee neem je de aantrekkelijkheid van de asielprocedure weg."

Over uitzetting verandert er per juni nog weinig. Dat deel van de wetgeving is nog in onderhandeling in Brussel. "Maar iedereen binnen de EU is het erover eens dat die regels strenger gemaakt moeten worden", zegt Klaassen.

3. Welke gevolgen heeft dit voor Nederland, en wat doet de regering ermee?

Nederland is verplicht de Europese regels uit te voeren. De Tweede Kamer heeft deze week, op donderdag 2 april, de uitvoerings- en implementatiewet aangenomen: de Nederlandse wetgeving die nodig is om de Europese regels in praktijk te brengen. Maar de kern van de regels staat al vast. "De minister van asiel en migratie en IND moet die regels gewoon gaan toepassen", zegt Klaassen.

Toch heeft Nederland op sommige punten nog ruimte voor eigen keuzes. Klaassen noemt hoeveel er wordt ingezet op vreemdelingenbewaring en op welke manier asielzoekers juridische rechtshulp krijgen als voorbeelden. "Je voert Europese wetgeving uit, maar daarbinnen zit nog ruimte voor de manier waarop je dat doet", zegt hij.

Bovenop de Europese regels wil het kabinet ook nog eigen, strengere maatregelen invoeren zoals een systeem met een tweestatusstelsel en aangescherpte regels voor gezinshereniging.

4. Hoe zijn de mensenrechten gewaarborgd in de nieuwe afspraken?

In alle nieuwe regels staat dat ze in overeenstemming moeten zijn met de mensenrechten. Maar of dat in de praktijk ook zo uitpakt, is nog de vraag. Geertsema wijst op een concreet knelpunt: kinderen kunnen onder de nieuwe regels in detentie worden geplaatst aan de grens. "Dat is een punt dat knelt met de rechten van kinderen en het recht op vrijheid."

Tegelijkertijd blijft het Europees Handvest van de Grondrechten gewoon gelden en het belang daarvan zal alleen maar toenemen, weet Geertsema. "Het handvest zal een enorme rol spelen in rechtszaken. Ook rechters hebben daarin een belangrijke rol." In Nederland krijgt het College voor de Rechten van de Mens een toezichthoudende rol bij de gesloten grenslocaties.

Klaassen wijst op een ander spanningspunt: mensen die aan de grens worden vastgehouden, worden niet officieel gedetineerd. Maar ze kunnen ook nergens naartoe. "In de praktijk zitten ze dus eigenlijk toch vast. Het is de vraag of dat op gespannen voet staat met het recht op vrijheid."

5. Gaat dit echt effectief zijn om de gelukszoekers van de echte asielzoekers te scheiden?

Beide experts begrijpen de vraag, maar nuanceren de gebruikte termen. Het verschil tussen de twee noemen ze liever 'kansarme en kansrijke asielzoekers'. Iedereen die asiel aanvraagt is een asielzoeker, maar de echte vraag is of iemand daadwerkelijk bescherming nodig heeft.

Het pact maakt het makkelijker om dat onderscheid te maken. Klaassen ziet daar een voordeel in: voor mensen met een kansarme aanvraag kan veel sneller een negatief besluit worden genomen. "Daarmee neem je de aantrekkelijkheid van de asielprocedure weg om dan maar een tijdje verblijf te hebben."

Maar of het in de praktijk ook zo werkt, hangt af van de uitvoering. Klaassen wijst op het feit dat we nu in theorie al een achtdaagse asielprocedure hebben, maar dat asielzoekers in werkelijkheid weken of zelfs maanden wachten op de volgende stap. "Er zit een soort geloof in de maakbaarheid van de samenleving in die plannen", zegt hij. "Het geloof dat je met wetgeving alleen grote veranderingen kunt krijgen." En hij voegt toe: "Één is die wetgeving, maar vanaf 12 juni gaat het om de uitvoering."

6. Hoe zit het met solidariteit? En kan het niet beter dan het huidige afkoopsysteem?

Een van de grote vernieuwingen in het pact is het solidariteitsmechanisme. Landen die veel asielzoekers opvangen, zoals Griekenland en Italië, moeten worden geholpen door andere EU-landen. Geertsema legt uit dat dit op drie manieren kan: financiële steun, het overnemen van asielaanvragen of het sturen van personeel en capaciteit.

Nederland heeft al aangekondigd te kiezen voor de financiële optie: het 'afkopen' van het aandeel voor 20.000 euro per asielzoeker. Klaassen vergelijkt het solidariteitsmechanisme met de Nederlandse spreidingswet: "Het is helemaal gericht op het poldermodel. Er zit een enorme overlegstructuur in, waarbij de Europese Commissie pas in de allerlaatste instantie kan ingrijpen."

Het grote risico is dat alle landen kiezen voor afkopen en er op die manier van echte verdeling niets terechtkomt. "Dan zit je nog steeds met hetzelfde probleem", zegt Klaassen. Geertsema is het daarmee eens en benadrukt hoe belangrijk het is dat landen constructief meewerken. "We hebben er allemaal baat bij dat het in andere landen ook goed geregeld is. Of dit hele pact gaat slagen, hangt daar in hoge mate van af."

7. Waarom niet asiel aanvragen buiten Europa, zodat de gevaarlijke boottocht niet meer nodig is?

Dit idee wordt steeds serieuzer genomen. Het pact biedt juridische ruimte om overeenkomsten te sluiten met landen buiten de EU, zodat asielverzoeken daar kunnen worden behandeld. "Italië doet dit al met Albanië. Alles wijst erop dat de lidstaten daar naartoe werken", zegt Geertsema.

Tot 12 juni was het überhaupt niet mogelijk om iemand uit te zetten naar een land waarmee die persoon geen band had. "Dat verandert per 12 juni. De wetgeving is er nu klaar voor", zegt Klaassen.

Maar met welk land en onder welke voorwaarden? Dat is nog niet duidelijk. Het Verenigd Koninkrijk probeerde het met Rwanda, maar de Britse rechter oordeelde dat Rwanda niet veilig genoeg was. "Dit is de discussie die we de komende jaren gaan voeren."

Geertsema wijst op een gemiste kans in het pact: "Er is te weinig nagedacht over legale routes naar Europa. Wat zijn wel legale manieren om naar de EU te komen? Daar zou je veel meer over kunnen nadenken, ook in samenhang met de grote arbeidstekorten waar veel lidstaten mee kampen."

8. Gaat het pact ook echt werken?

Beide experts zijn voorzichtig optimistisch, maar benadrukken dat de uitvoering allesbepalend is. De regels zijn er straks op papier, maar of ze ook in de praktijk werken, hangt af van alle 27 lidstaten samen.

Klaassen wijst erop dat ook andere landen hun asielsysteem op orde moeten hebben. "Als dat in Griekenland of Italië niet lukt, heeft ook Nederland een probleem. Het systeem werkt alleen als iedereen meedoet", benadrukt hij. "Eigenlijk zou je nu volop moeten inzetten op die uitvoering niet alleen in Nederland, maar ook in de andere lidstaten."

Geertsema sluit zich daarbij aan en hoopt dat lidstaten constructief gaan samenwerken. Niet alleen op papier, maar ook in de dagelijkse uitvoeringspraktijk. Want pas dan wordt duidelijk of het pact zijn belofte kan waarmaken.