Relschoppers komen niet of laat voor de rechter, terwijl hoge pakkans en snelle berechting juist afschrikken

In Loosdrecht, IJsselstein en Apeldoorn lijkt de rust grotendeels teruggekeerd na weken van felle protesten tegen nieuwe opvanglocaties voor asielzoekers. Rondom de demonstraties, eind april en begin mei, werden tientallen mensen gearresteerd. Alleen al in Apeldoorn waren dat er bijna 80.

Heftigste rellen in jaren

Drie mannen zijn veroordeeld voor het geweld in IJsselstein en Utrecht en een aantal van hen moet nog voorkomen. Maar de rest kreeg een boete. Na de grote anti-migratierellen op het Malieveld in september 2025 staat de teller op 30 veroordelingen, van de 35 mensen die zijn voorgekomen. Volgens het Openbaar Ministerie waren zo'n duizend man betrokken bij, wat zij noemen, de 'heftigste rellen in jaren'.

Dat onderzoek loopt nog altijd. Vanaf 5 juni komen tijdens speciale themazittingen opnieuw verdachten voor de rechter die volgens het OM betrokken waren bij de rellen. Oud-AIVD'er Jelle Postma van Justice for Prosperity doet onderzoek naar anti-azc demonstraties. Volgens hem is er in het vervolgen van relschoppers winst te halen. "Als je steviger gaat normeren, de pakkans vergroot en sneller berecht."

Oprechte zorgen

Postma stelt dat je een onderscheid moet maken tussen de mensen die stonden te demonstreren en de relschoppers. "Er is een deel dat graag wil demonstreren en hun zorgen kenbaar wil maken," vertelt hij. Een groep met oprechte zorgen, zoals hij die noemt. "Die moeten we ook oprecht en serieus behandelen met elkaar."

Er is ook een deel dat vooral komt om om te rellen, zegt Postma. "Wat niet wil zeggen natuurlijk dat op het moment dat het escaleert, dat de groep die eigenlijk kwam om op een vreedzame manier te demonstreren niet kan worden meegezogen in de adrenaline en het geweld wat dan ontstaat."

Sneller berechten

Bij de laatste groep, die meegezogen wordt in het geweld, of zoals Postma zegt, ineens een steen in hun hand hebben, daarbij is juist de pakkans en snelheid in afstraffen effectief. "Dat zijn de mensen die zich realiseren: ik heb een strafblad, dat komt mij niet goed uit, want ik heb een baan, ik heb kinderen en ik heb een gewoon vredig leven'."

Volgens de onderzoeker is het de vraag of mensen in de harde kern zich laten afschrikken als ze gepakt worden. "In het verleden zagen we ook wel dat er een soort martelaarschap-status aan werd ontleend", zegt hij.

Openbare orde en veiligheid gaan voor

Tijdens de protesten in IJsselstein en Loosdrecht werd brand gesticht en veel geweld gebruikt tegen politie. Premier Jetten noemde die rellen 'schandalig' en riep op tot het snel opsporen en berechten van daders. Maar als het tijdens demonstraties escaleert, is arresteren niet de eerste prioriteit, maar veiligheid, benadrukt Postma.

"Het openbare orde en veiligheidsdeel gaat dan op dat moment even voor." Opsporing achteraf is moeilijk, bijvoorbeeld door gezichtsbedekkende kleding. "Bivakmutsen en dergelijke, dat helpt niet." De verwachtingen zijn torenhoog. "Je hoort het zelfs politiek leiders zeggen: 'die moeten allemaal van straat: keihard aanpakken'."

Politieke debat

Maar dan moet er ook capaciteit zijn om dat te organiseren en dat is er niet. "Het apparaat is op dit moment zwaar overbelast, inclusief door mensen die zich vastplakken aan wegen en universiteiten bezetten en inderdaad ook naar Loosdrecht gaan."

Uiteindelijk zijn het vooral de toon en de woorden in het maatschappelijke en politieke debat die het meest bijdragen aan normeren, stelt Postma. "We moeten weer even normaal gaan doen met elkaar."

Springt over

In het debat in de Tweede Kamer was er volgens hem steeds minder rem op het uiten van rechts-extremistisch gedachtegoed. "Als dat in de Kamer al gepredikt wordt, dan is er in het land geen enkele rem om dat over te nemen", uit hij zijn zorgen.

Politici creëren een angstcultuur richting vluchtelingen. "Die angstcultuur slaat over in haat en als dat wordt gepredikt vanuit de politiek leiders, dan springt dat over op straat", stelt Postma.