Opnieuw demonstraties in Iran: gaat het regime nu wél veranderen? 'Dit heeft potentie'

Volgens mensenrechtenorganisatie HRANA zijn er bij de protesten al zeker 35 mensen omgekomen en 1.200 mensen gearresteerd. Er is in Iran geen vrije pers, dus de cijfers zijn lastig te verifiëren, maar HRANA wordt als betrouwbaar gezien.

'Slecht management'

Wat de betogers willen is duidelijk, volgens strategisch Iran-analist Damon Golriz van het Haagsch Instituut GeopolitiekNu: een verandering van het regime. "De bevolking van Iran, waarvan inmiddels driekwart jonger dan 30 is, vindt dat dit regime niet kan leveren wat een staat zou moeten leveren: veiligheid, economische groei, voorspoed", noemt hij op.

Waar de dalende waarde van de Iraanse munt (rial) de protesten in eerste instantie aanwakkerde en vooral de winkeliers de straat op gingen, gaat het nu in het algemeen over het 'slechte management van het regime'. "Er zijn veel problemen: drinkwaterproblemen, energieproblemen, luchtvervuiling - daar gaan zeven mensen per uur aan dood in Iran", vertelt Golriz, die zelf ook uit het land komt.

Geen ayatollah-regime meer

"Wat mensen willen is de val van het ayatollah-regime", gaat hij verder. Golriz heeft het dan over het regime waarbij ayatollahs, sjiitische geestelijk leiders, aan de macht zijn in Iran. Op dit moment is dat ayatollah Ali Khamenei. "Mensen willen economische voorspoed en een seculiere rechtsstaat, zoals in Nederland, gebaseerd op liberale waarden, met pro-westerse verhoudingen en vrede met Israël", somt hij op. "Oftewel, een betere toekomst."

Maar het regime laat dit niet zomaar gebeuren. Wel gaat het minder hard tegen deze protesten in dan die plaatsvonden in 2019 en in 2022 na de dood van Mahsa Amini. Zij werd toentertijd gearresteerd door de zedenpolitie en kwam vervolgens door politiegeweld om het leven.

'Onderdrukking neemt toe'

"Er worden natuurlijk wel mensen vermoord", vertelt Golriz over de protesten die nu bezig zijn, "meer dan 30 mensen zijn in de afgelopen 10 dagen omgelegd. De onderdrukking neemt toe, maar het is niet zoals we dat gewend zijn van de afgelopen keren."

"Dat kan natuurlijk veranderen op moment dat het regime het gevoel heeft dat de demonstranten, gesteund door Israël en Amerika, veel meer macht krijgen." En ook als de protesten in hoofdstad Teheran groter worden, zou dat een verandering kunnen brengen in hoe hard de regering er tegenin gaat, denk de Iran-analist. "Ik denk dat dit wel die kant op gaat."

Steun van Israël, Europa én VS

Ondanks dat de protesten in steeds meer delen van het land oplaaien, is het nog de vraag of die echt gaan leiden tot een verandering, zegt Golriz. "Ze hebben wel de potentie, maar op dit moment denk ik dat we voorzichtig moeten zijn met dingen voorspellen, want het Islamitische regime in Iran is best wel ervaren in het onderdrukken van dit soort revoluties en bewegingen. Dat hebben we in afgelopen paar jaar gezien."

Het is volgens Golriz wel duidelijk dat de internationale gemeenschap - "Israël, de VS, Europa", noemt hij - achter een verandering van regime zou staan. "En ik denk dat het regime ook zwakker is dan een paar jaar geleden. Dus het heeft wel potentie, maar we zijn nog maar aan het begin."

Geen duidelijk Leiderschap

Wat de demonstranten volgens hem tegenzit, is dat er geen duidelijk leiderschap is. "Het mist organisatorische diepgang, eenheid, leiderschap."

"En de vraag is of dat de komende dagen gaat komen", gaat de Iran-analist verder. "Er zijn wel goede berichten in die richting over verschillende organisaties, verschillende leiders - zoals de kroonprins van Iran, die opriep tot protest." Maar ook als dat leiderschap er wel is, is het de vraag of de protesten echt leiden tot een politieke omwenteling.

Verschillende toekomstscenario's

Als hij toch vooruit probeert te kijken, kan Golriz vier verschillende toekomstscenario's schetsen. "Ik denk dat de ayatollahs in Iran bang zijn voor wat er in Venezuela is gebeurd, de val van Maduro door president Trump die ook nu Iran militair bedreigd. Het kan zijn dat ayatollah Khamenei deze keer wel wordt omgelegd."

Dan zou volgens hem een regime-loyalist het over kunnen nemen die een transitie in zou zetten naar een ander regime, maar niet een democratische. "Die dan de belangen van Amerika, Israël, China en Rusland kan behartigen, maar niet de belangen van Iraniërs."

Democratie of chaos

"Een ander scenario is natuurlijk dat er een oppositie van Iran, die nu in direct contact kan staan met de demonstranten, opkomt en voldoende steun krijgt van het Westen en daarmee een transitie naar een democratische, seculiere rechtsstaat teweegbrengt", noemt hij als tweede. Zoals de demonstranten willen, dus.

Het derde scenario is iets minder optimistisch. "Het zou kunnen dat er chaos ontstaat, dat er anarchie ontstaat en daardoor diegene die de wapens hebben - dat zijn de huidige revolutionaire garde en de veiligheidsdiensten - de macht weer grijpen, maar dan zonder ayatollah. En dat er dan dus onzekerheid ontstaat in plaats van een optimisme, wat we nu hopen."

Druk opvoeren

Als vierde en laatste scenario noemt Golriz dat er niks verandert. "En dat we teruggaan naar wat er al was: het ayatollah-regime."

Maar voorlopig is het dus nog afwachten wat er komende dagen gaat gebeuren in het land. "Morgen en overmorgen zijn belangrijke dagen. Verschillende partijen en verschillende leiders hebben mensen opgeroepen om de straat op te gaan. Ze hebben winkeliers ook opgeroepen om te staken en om meer druk uit te oefenen op het regime", zegt Golriz tot slot. "En nu moeten we kijken hoe het zich ontwikkelt."