Nieuwe verkiezingen als het kabinet valt? Waarom dat deze keer nog best lang kan duren
Premier Rob Jetten probeert op dit moment zijn kabinet bij elkaar te houden. Of hem dat gaat lukken, is nog maar zeer de vraag. Maar als de VVD eruit stapt en het kabinet valt, dan kan het best nog lang duren totdat er nieuwe verkiezingen komen.
Uit eerder onderzoek van het EenVandaag Opiniepanel blijkt dat de meeste mensen (62 procent) niet zitten te wachten op nieuwe verkiezingen. Toch is het goed mogelijk dat we binnenkort wéér naar de stembus mogen. Alleen is er eigenlijk geen 'plek' om snel nieuwe verkiezingen te houden.
Uit gewoonte
Na een kabinetsval is het in Nederland gebruikelijk dat er nieuwe verkiezingen worden uitgeschreven. "Dat staat niet met zoveel woorden in de Grondwet. Maar het is wel een gewoonte dat we eigenlijk maar één keer formeren op basis van een verkiezingsuitslag", legt hoogleraar staatsrecht Ingrid Leijten van Tilburg University uit.
Het is een gewoonte dat we eigenlijk maar één keer formeren op basis van een verkiezingsuitslag.hoogleraar Ingrid Leijten over nieuwe verkiezingen
De Tweede Kamer moet daarvoor besluiten om zichzelf te ontbinden en dat gebeurt eigenlijk ook altijd, omdat coalitiepartijen die uit elkaar gaan meestal een meerderheid hebben. Maar we hebben nu natuurlijk te maken met een minderheidskabinet en dus is die meerderheid voor nieuwe verkiezingen niet vanzelfsprekend.
Opnieuw formeren?
Er kan bijvoorbeeld ook gekozen worden voor een 'herformatie': een nieuwe poging om een regering te vormen op basis van de huidige zetelverdeling. De Kamer heeft zelf ook een stap in die richting gezet, vertelt Leijten. "Er is deze week een motie aangenomen waarin staat dat de Kamer eigenlijk 4 jaar moet kunnen blijven zitten."
Die motie van ChristenUnie-leider Mirjam Bikker werd aangenomen voordat de crisis in de coalitie uitbrak. De vraag is nu of partijen ook daad bij woord zullen voegen: gaan zij echt eerst 'herformeren' als het kabinet-Jetten valt? Of wordt er toch weer gekozen voor nieuwe verkiezingen?
Vierde keer in 5 jaar
Dat zouden dan de vierde Tweede Kamerverkiezingen in ruim 5 jaar tijd zijn: ook in maart 2021, november 2023 en oktober 2025 mocht Nederland naar de stembus. Nieuwe verkiezingen laten in de regel een paar maanden op zich wachten, maar het zou deze keer best wel eens langer kunnen duren.
Bij vervroegde verkiezingen heeft de Kiesraad tijd nodig om ze voor te bereiden. Hoe lang dat duurt, staat niet vast, weet hoogleraar parlementaire geschiedenis Ronald Kroeze van de Radboud Universiteit. Het kan kort, wijst hij op de val van het kabinet-Den Uyl in 1977. "Dat viel toen op 22 maart en er waren verkiezingen op 25 mei, dus na 2 maanden."
Over 4 tot 5 maanden
In de huidige tijd duurt het langer. Vorig jaar zat er tussen de val van het kabinet-Schoof en de verkiezingen een kleine 5 maanden. Na de val van het kabinet-Rutte IV in 2023 duurde de aanloop naar de verkiezingen 4,5 maand. Als het kabinet nu zou vallen en het organiseren van nieuwe verkiezingen duurt zo'n 4 tot 5 maanden, dan kom je dus uit op half tot eind maart.
Alleen zitten de Provinciale Statenverkiezingen dan in de weg, zegt hoogleraar staats- en bestuursrecht Geerten Boogaard van de Universiteit Leiden. Op 17 maart worden die gekozen, waarmee ook indirect de Eerste Kamer wordt gekozen. Lekker praktisch toch: alles op dezelfde dag? Toch werkt het volgens hem niet zo.
Andere verkiezingen
In de Kieswet staat weliswaar niet expliciet dat dubbele verkiezingen niet mogen, vertelt Boogaard. "Maar de gedachte van de wet is wel dat je dat niet moet doen." Daarom wordt eigenlijk altijd vermeden dat Tweede Kamerverkiezingen te dicht in de buurt vallen van andere verkiezingen.
Het idee daarachter is volgens de hoogleraar dat verkiezingen elkaar niet moeten beïnvloeden. "Dus om ervoor te zorgen dat de gemeenteraadsverkiezingen ook echt over gemeentelijke zaken gaan en niet over nationale kwesties."
'Nog tijdje duren'
In 2002 was er een vergelijkbare situatie: het eerste kabinet-Balkenende viel toen in oktober, terwijl er ook andere verkiezingen gepland stonden. Uiteindelijk werden de Tweede Kamerverkiezingen toen op 22 januari 2003 gehouden en de Provinciale Statenverkiezingen op 11 maart 2003, ongeveer 1,5 maand na elkaar dus.
Dat is voor nu aan de krappe kant, dus waarschijnlijk zullen nieuwe Tweede Kamerverkiezingen pas na de Provinciale Statenverkiezingen volgen. "Het zal waarschijnlijk nog wel een tijdje duren", vat hoogleraar Leijten samen. Maar voor nieuwe verkiezingen moet eerst het kabinet vallen en dat is vooralsnog nog niet gebeurd.