Kritiek op populaire 'hulpvideo's' met daklozen: 'Is het voor de likes?'

Voor Merve Yikilmaz van het Leger des Heils is het duidelijk: dit soort content doet meer kwaad dan goed. Ze is expert dakloosheid, en ziet de video's ook op haar eigen feed voorbij komen. Volgens haar wordt het vaak niet met verkeerde intenties gemaakt, maar zit er veel onwetendheid bij de makers.

Ongemakkelijk

De opzet van de video's is vaak dat dakloze mensen worden aangesproken en vervolgens geholpen aan eten of een luisterend oor. De trend is begonnen in Amerika, maar de laatste tijd gebeurt het ook in Nederland steeds vaker dat mensen dit soort filmpjes maken. Dat leidde tot verbazing bij Yikilmaz, helemaal toen ze bekende gezichten tegenkwam.

"Die meneer is heel dankbaar voor eten. En dat is iets moois, maar om dat zo in beeld te brengen, geeft een ongemakkelijk gevoel." Hoewel Yikilmaz ziet dat de video's meestal vanuit goede intentie worden gemaakt, waarschuwt ze. "De andere kant is dat het soms ook vanuit onwetendheid gebeurt. Het is ondoordacht en ook mensonwaardig zelfs. En dat is wel iets waar wij ons zorgen om maken."

Voor de likes

Ook ex-daklozen Pieter en Robin kijken met gemengde gevoelens naar de video's. Robin was 10 jaar geleden een jaar thuisloos, Pieter leefde tot vorig jaar nog op straat. In het Straat Consulaat in Den Haag vertelt Pieter: "Je wekt het idee dat je iemand helpt. Aan de andere kant denk ik ook: is het voor de likes?"

Ook Robin houdt er een slecht gevoel aan over: "Die mensen worden vanuit een kwetsbare positie gebruikt en hebben dat zelf niet helemaal in de gaten. Ik vind het erg ongemakkelijk."

Aan het overleven

De positie van daklozen is in deze video's om verschillende redenen kwetsbaar, zegt Yikilmaz. Ten eerste is niet altijd helder of de dakloze persoon weet dat ze worden gefilmd. Zo wordt het veelal opgenomen met een verborgen camera of een slimme bril. Maar zelfs met toestemming is het niet goed te verantwoorden, vindt ze. "Ik vraag me af hoe iemand die zo aan het overleven is, hier verstandige keuzes in kan maken."

Dat bevestigt ook Robin vanuit zijn eigen ervaring. "Ik denk dat het voor mensen in zo'n kwetsbare positie heel moeilijk is om weloverwogen keuzes te maken. Dus dat ze toch al vrij snel gebruikt worden, of niet helemaal de consequenties van het feit dat ze gefilmd worden kunnen inzien." Pieter vult hem aan: "Je bent dan absoluut niet in staat om de gevolgen hiervan over langere tijd te overzien."

Heel confronterend

Robin denkt zelfs dat hij er in zijn tijd als thuisloze 'ja' op had gezegd, maar met spijt achteraf. "Ik denk dat ik er wel voor open had gestaan. Ik denk dat bijvoorbeeld eten krijgen op dat moment fantastisch is, maar dat als ik nu 10 jaar later geconfronteerd zou worden met die beelden van toen, dat ik dat verschrikkelijk zou vinden. Dat is toch heel confronterend."

Ook kunnen er veel onvoorziene gevolgen zijn bij zo'n filmpje, vertelt Yikilmaz. Ze haalt een voorbeeld aan van iemand die nadat diens familie beelden van hem zag, contact verloor uit schaamte. "Iemand is natuurlijk ook gewoon een dakloos persoon, niet alleen maar een geïsoleerd individu. Die kan een vader, een moeder, een kind zijn."

Onveilige situaties

Verder benadrukt Yikilmaz dat het zelfs onveilige situaties kan opleveren. Ze doelt onder meer op het filmen van slaapplekken. "Het is op veel plekken in Nederland nog verboden om buiten te slapen. Dat kan betekenen dat mensen waarvan je niet wil dat ze je slaapplek zien, deze plek kunnen vinden."

Je bent op straat heel kwetsbaar en zonder bescherming, zegt Yikilmaz. Met name vrouwen of mensen met een verslaving. "Ik zie ook regelmatig mensen waarvan ik weet dat ze psychiatrische problematiek hebben", zegt ze. "Die komen in beeld op hele vervelende, nare manieren."

Leuk om iemand te helpen

Dat het belangrijk is om heel voorzichtig te zijn bij het maken van dit soort video's, weet ook Anouk de Vries. Zij maakt voor haar organisatie Donnie video's waarin ze mensen te hulp schiet. Dit gaat van het vinden van slaapplekken voor daklozen tot een blinde jongen op pad nemen. "Vooral om te laten zien hoe leuk het is om iemand te helpen", vertelt ze.

Ze benadrukt dat ze altijd expliciet toestemming vraagt om filmpjes te maken en te delen. "Wij vinden het ook heel belangrijk dat iemand wil meewerken", zegt ze. Volgens haar doen de mensen die gefilmd worden er dan ook graag aan mee. "Ze vinden het fijn om gezien te worden."

Jongeren inspireren

Anouk de Vries zet de video's in voor haar organisatie, die geld ophaalt voor verschillende goede doelen. Het doel is om vooral een jongere generatie te inspireren. "Je ziet dat jongeren steeds minder doneren, en dat is echt een groot probleem voor goede doelen. Ze verliezen donateurs, en daarmee inkomsten."

De video's die ze maakt zijn volgens haar een mooi middel om jongeren aan goede doelen te binden. "Die nieuwe generatie wil gewoon hele andere dingen zien. Ze willen meegenomen worden in hun verhaal en hebben een hele korte aandachtsspanne. En daar hoort een bepaald type content bij."

Waar blijft het geld?

Vaak wordt er aan hulpvideo's ook een link gekoppeld waar mensen geld kunnen doneren. Maar waar opgehaald geld naartoe gaat, is niet bij alle makers duidelijk, ziet ook De Vries. "Ik geloof dat de intentie heel vaak goed is. Alleen je kan het geldspoor niet volgen."

Sinds het bestaan van de organisatie Donnie, waar De Vries voor werkt, haalden ze 100.000 euro op, onder meer door het maken van dit type video. "Wij steunen alleen maar ANBI-stichtingen, dus dat betekent dus dat ze administratie- en publicatieplicht hebben. Wij hebben zelf ook een administratieplicht, want wij zijn een bedrijf gevestigd in Nederland. De Belastingdienst kan ons gewoon controleren en wij hebben een professionele boekhouding", zegt ze.

Andere manieren om te helpen

De Vries ziet dat ze veel positieve reacties krijgt op de video's die ze maken. "Je merkt aan heel veel reacties dat mensen zeggen: 'Oh, ik heb dit ook weleens bedacht, maar ik heb het eigenlijk nooit gedaan.'" Volgens haar kunnen dit soort beelden stigma's doorbreken. "Wat denk ik goed werkt is het positieve verhaal laten zien, het menselijke. Niet per se iemand zielig neerzetten, maar juist laten zien hoe leuk het is om dit te doen."

Yikilmaz van het Leger des Heils denkt dat je beter op andere manieren mensen kunt helpen dan met het maken van video's. "Er zijn zo veel mogelijkheden om dakloze mensen te helpen, zoals vrijwilligerswerk in de inloop of in het veld. Er zijn zoveel handen nodig op dit moment."