John (16) uit Eritrea liep vast in het Nederlandse asielsysteem en stapte uit het leven: 'Hij voelde zich in de steek gelaten'

Dromen had hij zeker. John* wilde op 12-jarige leeftijd het militaire regime in zijn vaderland Eritrea ontvluchten, naar Europa gaan - Nederland om precies te zijn - de taal leren en uiteindelijk manager worden van een bedrijf. Het liep anders: 4 jaar na vertrek maakte John als 'alleenstaande minderjarige vreemdeling' (amv) een einde aan zijn leven in een jeugdzorginstelling in Hoenderloo.

John had bewogen leven

EenVandaag bekeek documenten en sprak met allerlei betrokkenen, waardoor de laatste 4 jaren van Johns leven konden worden gereconstrueerd. De documenten geven een beeld van zijn reis naar Europa en de vele verplaatsingen na zijn aankomst in Nederland.

Maar vooral het onvermogen van John en van zijn begeleiders, voogd en zorgverleners om zijn leven op de rit te krijgen. Voor hij overleed deed de jongen al twee zelfmoordpogingen. Zijn ingewikkelde verhaal staat voor veel andere jonge vreemdelingen die in Nederland verblijven. Wachtend op gezinshereniging kunnen zij psychisch in de knel komen en problematisch gedrag vertonen.

Gezinshereniging

We bellen met de Ellen, de oudere zus van John die met haar man in Ethiopië woont. Aan de telefoon vertelt ze waarom John besloot te vertrekken uit zijn geboorteland Eritrea. "Hij zei: 'Ik wil graag naar Europa en naar Nederland gaan om gezinshereniging te regelen voor mijn ouders en voor mijn broers en zussen.'"

Volgens Ellen waren er in hun omgeving meerdere mensen die naar Europa waren vertrokken en uiteindelijk hun naasten daarnaartoe mochten te halen. "Zo kwam mijn broer op de gedachte om ook weg te gaan en zijn familie te helpen."

Dictatuur in Eritrea

Lopend vertrok John eind 2020 uit zijn geboortedorp om na 3 dagen lopen door de bergen de grens van Eritrea en Ethiopië over te steken. Zijn vader was niet thuis toen zijn zoon vertrok, want hij is levenslang dienstplichtig soldaat, zoals bijna alle volwassen mannen in Eritrea.

President Isaias Afewerki regeert het Oost-Afrikaanse land sinds begin jaren 90 met harde hand. Al decennia is het land in oorlog met buurland Ethiopië en sinds een paar jaar ook met de Ethiopische grensprovincie Tigray. Miljoenen mensen sloegen al op de vlucht. Veel Eritrese mannen zijn gelegerd in kazernes ver van huis. John wilde het scenario van verplicht soldaat worden ontlopen.

Trauma's in kampen

Eerst bleef John een jaar in een vluchtelingenkamp in Ethiopië, daarna wist hij via Soedan door te reizen naar Libië. Daar verbleef hij nog eens een jaar in een vluchtelingenkamp, dat gerund werd door mensenhandelaren. In die tijd belde hij regelmatig met zijn moeder en zus.

De dan 13-jarige John maakte daar dingen mee die hem blijvend zouden traumatiseren. "Hij belde dat het heel slecht met hem ging in Libië", vertelt Ellen. "Een jaar lang heeft hij daar gezeten in slechte omstandigheden. Hij zei dat hij niet verder kwam."

Mishandeld en afgeperst

Er moest namelijk geld betaald worden. Terwijl John werd mishandeld werd zijn familie telefonisch afgeperst, zegt zijn zus. "Het geld hebben onze ouders uiteindelijk bijeen gesprokkeld en geleend bij enkele mensen. Pas een jaar later konden ze voor hem betalen. Er is rond de 8.000 dollar voor John betaald."

Door die extra som geld was de overtocht naar Italië mogelijk, in een bootje met tientallen andere vluchtelingen. In september 2022, 2 jaar na zijn vertrek, kwam de inmiddels 14-jarige John aan in Italië. Daarna reisde hij per trein door Frankrijk en België, met als uiteindelijke eindbestemming Ter Apel in Nederland.

Voogd in Nederland

In het aanmeldcentrum werd de asielprocedure voor de jongen in gang gezet. Vanuit opvangorganisatie Nidos werd een voogd voor John aangewezen, omdat hij zonder ouders als minderjarige vluchteling in Nederland was aangekomen. Dat jaar kwamen ongeveer nog 600 alleenstaande minderjarige vreemdelingen uit Eritrea in Nederland aan.

10 dagen later ging John bij zijn eerste Eritrese opvangouder wonen, in Rotterdam. Op die plek verbleven ook andere jongens, hij maakte er vrienden. Een jaar later, in oktober 2023, kreeg hij zijn verblijfsvergunning en kon hij gezinshereniging aanvragen. Dat was natuurlijk de reden waarom John zijn hele reis was begonnen.

In de problemen

Maar ergens ging er in die tijd iets mis. Het duurde lang voordat hij iets hoorde over de gezinshereniging. Intussen raakte zijn familie ongerust en stuurde hem berichten: zou het wel lukken, en wanneer dan? Ondertussen ging de tiener steeds minder naar school.

Ook wisselde om de paar maanden van opvanggezin en. ging hij van Rotterdam naar Rijnsburg. Daar sloeg hij de meubels in zijn kamer kort en klein, waarna zijn pleeggezin de politie belde. Ze waren bang voor hem. Ingesloten op het politiebureau probeerde John zichzelf om het leven te brengen.

Weggelopen uit pleeggezin

Een volgend gezin in Westervoort stelde zich voor John open. Maar na 2 dagen liep hij al weg: hij knipte zijn haar af en vertrok naar Duitsland. Terug bij het pleeggezin kwam hij opnieuw in aanraking met de politie als hij wordt aangehouden voor winkeldiefstal.

Daarna gingen de wisselingen steeds sneller, van een gezin in Bruinisse naar een kleine woongroep in Zoetermeer. Soms sliep hij op een bankje in een park. Het is dan voorjaar 2024 en er werd gekeken of John niet beter naar een gesloten opvangplek kon.

'In de steek gelaten'

In plaats daarvan kwam hij bij You Care terecht in het bosrijke Hoenderloo op de Veluwe, een organisatie waar dan in de media al de nodige zorgen en geruchten over rondgaan. Hij kwam in een huis terecht met Syrische jongeren en een paar andere Eritrese jongens. De samenstelling van die groep bleek voor John geen match. You Care wist niet over zijn eerdere zelfmoordpoging.

Na 2 dagen liep John weg naar Rotterdam. In een psychose en onder invloed van verdovende middelen deed hij opnieuw een zelfmoordpoging. Hij overleefde het en werd ter observatie enkele dagen opgenomen in high intensive care jeugdinstellingen in Barendrecht en Nijmegen, maar een week later moest hij toch weer 'gewoon' terug naar You Care. Hij belde zijn zus en zei dat hij zich in de steek gelaten voelde.

Gesloten jeugdzorg

Op verzoek van Nidos verleende de kinderrechter in Zutphen begin augustus 2024 wegens zijn 'zwaar belaste voorgeschiedenis' een spoedmachtiging (een snelle regeling, red.) waardoor John per direct kon worden opgenomen in een gesloten opvanglocatie voor jeugdhulp.

De rechter vond de kans groot dat John anders weer zou weglopen en hij zo niet de zorg zou krijgen die hij nodig had. Er werd gezocht naar een passende plek binnen de gesloten jeugdzorg, maar de instellingen die werden benaderd zeiden allemaal dat ze hem niet konden opnemen. Er werd niet opgeschaald en aan de bel getrokken.

Overleden op zijn kamer

Op 21 oktober 2024 stapte John - inmiddels 16 jaar - alsnog uit het leven. Oud-medewerkers van You Care herinneren zich die maandagochtend nog goed. John had zich na het ontbijt teruggetrokken op zijn kamer. "Ineens kwamen vier, vijf jongens naar beneden stormen. ik dacht: er is weer ruzie of zoiets. Dus wij er achteraan, naar boven. We zagen dat hij was overleden", zegt een groepsbegeleider.

Bij de Eritrese Amir, zijn toenmalige medebewoner, staat dat moment nog op het netvlies gebrand. "Ik schrok, ik kon niet praten, mijn armen en benen gingen trillen, het was voor mij zo onverwacht." De Eritrese gemeenschap in Nederland zamelde geld in om John in zijn geboortedorp in Eritrea te laten begraven.

'Een heel lief kind'

"John was een heel lief kind", vertelt moeder Merhawit over haar zoon. Ze belt vanuit Eritrea, waar ze nog steeds woont en werkt als boerin met vee.

"Hij heeft altijd gezegd: 'Mama maak je geen zorgen, ik weet dat jullie schulden hebben. Ik ga de schuld afbetalen.' Dat heeft hem onder enorme druk gezet. De dag dat hij hier de deur uitliep naar Ethiopië, is de laatste dag dat ik hem levend heb gezien." De schuld van 8.000 dollar moet nog worden afbetaald, zegt ze.

'Nidos geraakt door dit incident'

Nidos laat weten uit privacy-overwegingen niet te kunnen ingaan op specifieke gevallen, dus ook niet op het verhaal van John. Maar in algemene zin zegt een woordvoerder dat Nidos "natuurlijk enorm geraakt is door dit incident. Wij vinden het verschrikkelijk wat er gebeurd is en leven mee met de nabestaanden."

De organisatie die verantwoordelijk is voor de opvang en begeleiding van jonge vluchtelingen zonder ouders, pleit ervoor om in elk geval twee opvanglocaties op te starten. Daar moet dan gesloten jeugdzorg worden aangeboden aan minderjarige vreemdelingen die psychisch het kwetsbaarst zijn.

*De achternaam van John en zijn geboortedorp in Eritrea zijn bekend bij de redactie.