Hoe haalbaar is het schrappen van duizenden ambtenaren? 'Op veel plekken juist een tekort'

De overheid moet kleiner en soberder, zei premier Rob Jetten nog op Prinsjesdag. Het kabinet wil zo'n 3,5 miljard euro bezuinigen op de ambtenarij. Maar elk kabinet sinds Lubbers wilde in de overheid snijden: waarom zou het nu wél lukken? "Het klinkt lekker, maar dat wil niet zeggen dat het uiteindelijk werkt", zegt Frits van der Meer, emeritus hoogleraar Publieke Dienstverlening.

Sombere opdracht

De plannen zijn er al langer, maar nu hangt staatssecretaris Van der Burg er een concreet getal aan: zo'n 25.000 voltijdsbanen moeten er verdwijnen. Maar als de staatssecretaris niet eerst bepaalt waar het vandaan moet komen, ziet Van der Meer de opdracht somber in.

"Er zijn allemaal ambities", begint hij. "Maar dit betekent dat we dingen gewoon niet meer kunnen doen. Het betekent gewoon eigenlijk dat je je ambities als overheid naar beneden moet brengen."

Meer wetten en regels

Daar is alleen geen sprake van. In de afgelopen jaren is het aantal wetten en regels alleen maar toegenomen, net als het aantal uitzonderingen per wet. Hoewel Van der Burg aangeeft ook in de eigen regelgeving terug te willen schalen, is dat volgens Van der Meer geen reëel scenario.

"Want politici hebben ambities. Dan blijken er weer nieuwe regels te komen. In het huidige tijdsgewricht met klimaat, defensie en veiligheid zie je gewoon dat het aantal regels automatisch toeneemt", legt hij uit.

Steeds meer ambtenaren

Jarenlang was het aantal rijksambtenaren in Nederland redelijk stabiel. Tussen 2000 en 2018 schommelde het tussen de 115.000 en 125.000 voltijders, maar daarna steeg het snel.

Tussen 2018 en 2024 was er namelijk een stijging van 38 procent van het aantal rijksambtenaren. Op dit moment gaat het om zo'n 168.000 mensen, van wie de meesten voor uitvoeringsorganisaties zoals het UWV werken.

Geen concrete plannen

Uit de voortgangsbrief die de staatssecretaris stuurde, blijken geen concrete bezuinigingsposten en Van der Burg wil geen specifieke afdelingen noemen waarnaar wordt gekeken. Wel is duidelijk dat er expliciet niet op Defensie, rechtbanken en politie wordt bezuinigd, "omdat de kerntaak van de overheid zorgen voor veiligheid is", aldus Van der Burg.

Volgens hoogleraar Van der Meer is dat de verkeerde volgorde. "Je moet niet beginnen met een bedrag. Het zou goed zijn per departement te kijken: welke mensen zijn er in de afgelopen 6 jaar bij gekomen? Waarom, en wat heeft het opgeleverd? Dan kan je een politiek en inhoudelijk debat voeren om te kijken naar de meerwaarde van deze mensen. Maar als je met een bedrag of met een aantal begint, dan is dat buitengewoon raar."

Juist tekorten

Er zijn op te veel plekken te veel tekorten om er met de kaasschaaf overheen te gaan, gaat Van der Meer verder. Zo noemt hij een paar voorbeelden. "Moet je het halen bij het gevangeniswezen? Bij de ondersteuning van de rechterlijke macht? Zijn we dan al klaar met Groningen? De toeslagenaffaire? Hebben we genoeg mensen bij Rijkswaterstaat? Van plek tot plek in de uitvoering zit een tekort."

Bovendien zit Nederland onder het Europees gemiddelde: ons land telt 70,9 ambtenaren per duizend inwoners, tegenover gemiddeld 94 voor de hele Europese Unie. Italië heeft het laagste aantal met 60,3 ambtenaren per duizend inwoners, terwijl Denemarken het hoogste aantal heeft met 147,2.

Efficiënter werken

Toch is de wens duidelijk: de overheid moet efficiënter. Hoe kan het dan wel? Van der Burg benoemt onder meer de inzet van AI om zijn plan voor elkaar te krijgen. "Bijvoorbeeld als het gaat om belastingaangiftes. Heel veel aangiftes kunnen gecontroleerd worden, juist met behulp van digitale systemen, waardoor je minder mensen nodig hebt die zich daarmee bezighouden."

Toch ziet Van der Meer ook daar problemen. Het gaat volgens hem om meer dan efficiëntie. "Het gaat natuurlijk ook vaak om directe relaties met burgers en bedrijven. En dan blijkt AI toch lastig. Je hebt ook gewoon mensen nodig. Hij ziet dit als een hulpmiddel of als een wondermiddel. En ik ben bang dat hij dit allemaal wat overschat."