Bijna 29 miljard euro naar Defensie, maar geven we dat geld goed uit? 'Moeilijk te controleren'

Het is de vraag die vanaf vanmiddag centraal staat tijdens een tweedaags debat over de begroting voor defensie. Mede door de Russische dreiging én de verhoogde NAVO-norm groeit de begroting de komende jaren flink door.

Extra geld

Vanaf 2035 moet minstens 3,5 procent van alles wat we in Nederland verdienen naar de krijgsmacht gaan. Dat is vanaf 2035 bijna 20 miljard euro extra per jaar. Alleen al dat extra geld is meer dan het hele bedrag voor infrastructuur en waterstaat volgend jaar, zo'n 15 miljard euro.

Het geld wordt gebruikt om meer militairen te werven, nieuwe wapens aan te schaffen, zoals drones en de munitievoorraden weer op peil te krijgen. In een recent gepresenteerde Defensienota is uitgelegd hoe het kabinet dit verwerkt in de krijgsmacht van de toekomst. Maar of dat verstandig wordt gedaan en op de juiste manier, blijft voor veel Kamerleden en defensie-experts onduidelijk.

Moeilijk te controleren

Volgens Kati Piri, defensiewoordvoerder van oppositiepartij Pro, is het heel moeilijk te controleren. Bedragen en aantallen wapens worden volgens haar in de openbare stukken weggelakt. De Kamer krijgt die informatie wel, maar vertrouwelijk. "Maar dan kan je er geen fatsoenlijk debat over houden." Piri wil het kabinet in het debat daarom vragen om meer openheid, zoals volgens haar in andere Europese buurlanden.

"Het kabinet zegt eigenlijk: vertrouw ons er maar op dat het veiliger wordt. Maar daar zit een probleem", zegt Bart van den Berg, hoofd van de onderzoeksafdeling Veiligheid van instituut Clingendael. "Om draagvlak te houden moet je een verhaal hebben. Wat zijn de strategische doelen? Hoe wil je dat bereiken? En vervolgens: welke spullen heb je daarvoor nodig? De koppeling hiertussen ontbreekt in de Defensieplannen"

Duidelijk plan ontbreekt

Van den Berg is een van de vele defensie-experts die kritisch is op de plannen van het minderheidskabinet. De uitgaven zijn moeilijk te controleren en de plannen zijn vaag. Zo blijft het volgens experts onduidelijk welke nieuwe wapens Defensie precies wil kopen en hoe snel.

Ook zijn de verwachtingen van nieuwe technologieën zoals - onbemenste systemen en artificial intelligence - hoog, maar het is onzeker of die verwachtingen ook waargemaakt kunnen worden. En ook het grootste bezwaar: een duidelijk plan om ons te verdedigen zonder Amerikaanse hulp ontbreekt.

Leunen op Amerikaanse samenwerking

Volgens Van den Berg leunt het kabinet nog teveel op een nauwe samenwerking met de Amerikanen. Volgens de defensie-expert van Clingendael kan Nederland daar gewoon niet meer van op aan. Als voorbeeld wijst Van den Berg op de Amerikaanse Tomahawk-langeafstandswapens.

"Een Amerikaans systeem, bijna allemaal afgeschoten door de Amerikanen in de oorlog met Iran. Wapens waar wij en de Duitsers ook op leunen. Maar wij staan voor de Amerikanen niet vooraan in de rij. Dat betekent dat de bestellingen voor bijvoorbeeld Duitsland pas komend decennium worden geleverd."

Minder afhankelijk

De boodschap van Van den Berg aan het kabinet is daarom om een duidelijke keuze te maken. "In Europa worden nu in hoog tempo alternatieven ontwikkeld zoals bijvoorbeeld in Oekraïne. Waarom wordt daar niet meer op ingezet?"

Pro-Kamerlid Kati Piri wil mede daarom dat Nederland minder afhankelijk wordt van Amerika. Europa moet zichzelf kunnen verdedigen als Amerikaanse hulp uitblijft. Het kabinet doet daar volgens haar te weinig aan. "Het is gewoon een veiligheidsrisico als we dit niet onder ogen willen zien", zegt ze.

'Kan elk moment misgaan'

Ook Rob de Wijk, hoogleraar internationale betrekkingen aan de Universiteit Leiden, is kritisch op de defensieplannen. Vooral omdat niet duidelijk is hoe en waaraan al die miljarden euro's uitgegeven gaan worden. "De lijn is goed: Defensie moet transformeren, de krijgsmacht moet anders, maar wat voor krijgsmacht wij nou krijgen is mij nog niet helemaal duidelijk."

Daardoor kan De Wijk moeilijk beoordelen of de miljarden goed worden besteed. Maar zijn grootste zorg is dat er snelheid gemaakt moet worden. "We hebben nu een probleem. Dat blijkt uit alle uitingen van de inlichtingendiensten die we de afgelopen maanden en jaren hebben gehoord: het kan elk moment misgaan."

'Wachten kan niet'

Regels en interne procedures vertragen volgens De Wijk de aankoop van wapens. Wachten tot 2035 kan niet. "Het is nu makkelijk om bij Destinus - een Nederlands bedrijf - op een achternamiddag een aantal drones te kopen voor Oekraïne, om vervolgens diezelfde drones te kopen voor Defensie zelf. Dat kost jaren, want je loopt vast in de interne procedures en je hebt geen jaren."

Fatimazhra Belhirch van coalitiepartij D66, zegt vertrouwen te hebben in de minister en haar plannen. Maar ze mist wel duidelijke keuzes en deadlines.

Meer samenwerken in Europa

Ze deelt de zorg van Pro dat de Tweede Kamer goed moet kunnen controleren waar het geld naartoe gaat en dat er bijgestuurd kan worden. "Dat is ook een vraag die ik aan de minister heb; wees concreet over waar je stip aan de horizon staat en welke termijnen daarbij gesteld worden."

Belhirch benadrukt tegelijkertijd dat Nederland weliswaar veel minder afhankelijk moet worden van Amerika, maar dat het nog altijd een bondgenoot is. Wat D66 betreft moet Nederland de 'eigen broek hoog' kunnen houden. Dat betekent volgens Belhirch ook meer samenwerken in Europa. "We hebben innovatie, we hebben de kennis. Maar hoe gaan we dat doen?"