Al sinds de migratiecrisis van 2015 wordt eraan gewerkt, maar in juni moet het dan echt gebeuren: nieuwe, strengere asielregels voor de hele EU. Morgen stemt de Tweede Kamer over invoering in Nederland. Wat verandert er precies? "Gelijker en strenger."
Het Europese asiel- en migratiepact is een van de grootste wetswijzigingen van de afgelopen jaren. Het pact, dat in gang werd gezet na de grote asielcrisis van 2015, zorgt ervoor dat de asielwetgeving in alle EU-lidstaten in essentie hetzelfde wordt.
Het idee
Simpeler gezegd: voor asielzoekers moet het moeilijker worden Europa in te komen. Maar hoe werkt dit precies? En hoe verhouden deze Europese regels zich tot de nieuwe Nederlandse asielwetten die ook nog ingevoerd moeten worden?
"De kern van het pact is dat het asielbeleid nu echt Europees wordt," begint Mark Klaassen. Hij is universitair docent migratierecht aan de Universiteit Leiden.
Strenger aan de grens
"Het zijn negen verordeningen (bindende besluiten, red.) en één richtlijn. Verordeningen werken rechtstreeks door in ons nationale recht. Daar heeft onze wetgever eigenlijk niets meer over te zeggen."
Klaassen: "Het doel is om het asielbeleid gelijk te trekken en ook om het strenger te maken aan de grens, zodat minder mensen de Europese Unie binnenkomen. Een ander voornaam doel is om te voorkomen dat vluchtelingen doorreizen nadat ze in de eerste lidstaat zijn geweest."
Europese database
"Vluchtelingen worden straks aan de buitengrenzen van de Europese Unie tegengehouden. Daar wordt eerst gekeken of je wel wordt toegelaten. Als je wordt toegelaten wordt het ook moeilijker om door te reizen naar een andere lidstaat dan de lidstaat waar je binnen bent gekomen", zegt de universitair docent migratierecht.
Concreet betekent dit dat een asielzoeker bij aankomst aan een buitengrens van Europa, vaak in Griekenland of Italië, eerst uitgebreid wordt gecontroleerd. Er worden vingerafdrukken en foto's genomen en er is een gezondheidscheck. Die gegevens worden voortaan opgeslagen in een Europese databank.
Wel of geen asielprocedure
Asielzoekers die uit een oorlogsgebied komen gaan de gewone procedure in, migranten die uit veilige landen - zoals Marokko en Algerije - komen worden vastgezet.
In de tussentijd wordt gekeken of zij terug moeten of toch een asielprocedure in mogen.
Verdelen over Europa
"In beginsel maakt het niet meer uit in welke lidstaat je asiel aanvraagt," zegt Klaassen. "Omdat je toch hetzelfde recht hebt en dezelfde omstandigheden krijgt." En dus regelt het nieuwe pact nu ook hoe asielzoekers over Europa worden verdeeld.
"De landen aan de buitengrens krijgen meer asielzoekers dan de landen die verderop liggen," vervolgt Klaassen. "Uiteindelijk is er een systeem van verdeling gekomen, waarbij asielzoekers worden overgenomen door de lidstaten, waar minder mensen binnenkomen."
Asielzoekers afkopen voor 20.000 euro
Al gelden daarvoor ook alweer uitzonderingen omdat niet elke lidstaat hetzelfde denkt over het migratiebeleid. Zo is het plan bedacht waarin lidstaten asielzoekers kunnen 'afkopen'. Landen die niet mee willen doen aan de opvang betalen 20.000 euro aan een land die een asielzoeker wel wil opvangen.
"Nederland heeft al aangekondigd dat het daar voor gaat kiezen," zegt Klaassen. "De kwetsbaarheid daarin is, als iedereen wil afkopen, dan komt er van die verdeling niks terecht."
Nederland wil nog strenger worden
Bovenop het Europese migratiepact wil Nederland zelf nog strengere regels invoeren. Dat gaat vooral om het tweestatusstelsel en strengere regels voor gezinshereniging. Nederland wil een systeem invoeren met twee soorten asielstatus.
Daardoor krijgt niet elke asielzoeker dezelfde rechten, voor een deel van hen wordt het moeilijker om familie over te laten komen.
Minder aantrekkelijk
"Wat Nederland daarmee probeert, is om een minder aantrekkelijke lidstaat te worden om je te vestigen", aldus Klaassen, die voorspelt dat de nieuwe regelgeving zal leiden tot heel veel extra juridische procedures. "Asielzoekers die de minder goede status krijgen, waarin het moeilijker is om te herenigen met gezinsleden, zullen proberen door te procederen."
Asielminister Bart van den Brink erkent ook dat dit tot meer rechtszaken zal leiden. Volgens hem kan het tweestatusstelsel bijna de helft verklaren van de verwachte stijging naar 19.000 extra zaken per jaar in 2028, ongeveer 8.500 zaken. Toch zet hij door omdat hij verwacht dat het aantal asielzoekers dat naar Nederland komt in de toekomst zal verminderen.
Minder asielzoekers?
Maar gaat het pact ook leiden tot minder asielzoekers? "Ik ben mijn kristallen bol vergeten vandaag", zegt Klaassen droog.
"Dat kan ik niet zeggen. Het doel is het creëren van een gelijk speelveld. Daar zorgt deze Europese regelgeving wél voor en vervolgens ben je van elkaar afhankelijk, dus zou je er ook op in moeten zetten dat je de lidstaten echt in staat zijn om aan hun verplichtingen te voldoen."
Nederland ondermijnt het pact
Daarin schuilt meteen de grootste kritiek van de migratiedeskundige op het Nederlandse beleid. Nederland zit volgens Klaassen juist in een "race to the bottom": steeds net iets strenger willen zijn dan andere landen, in de hoop minder aantrekkelijk te worden. Daarmee ondermijnt het kabinet volgens hem juist de logica van het pact.
"Het Europees Pact is erop gericht een gelijk speelveld te krijgen, en dus om die race to the bottom juist te voorkomen. Als je wilt dat het pact slaagt, moet je er op inzetten dat je uit die race stapt en daadwerkelijk een gelijk speelveld maakt."
Progressief Nederland stemt tegen migratiepact om kinderdetentie
Morgen stemt de Tweede Kamer gestemd over het Europees asiel- en migratiepact. Maar de grootste oppositiepartij, Progressief Nederland, dreigt tegen te stemmen, terwijl ze oorspronkelijk voor waren.
"De bedoeling van het Europese migratiepact is dat het eigenlijk één op één wordt ingevoerd", zegt Tweede Kamerlid Lisa Westerveld van Progressief Nederland (voorheen Groenlinks-PvdA). "Alleen wat ons kabinet heeft gedaan is daar allerlei nationale koppen opgezet, waaronder bijvoorbeeld detentie van kinderen. Dat moet er echt uit, anders kunnen wij niet instemmen." Ze bedoelt dat het kabinet landelijke regels heeft toegevoegd aan het pact die in Nederland gaan gelden.
Alleen in 'uitzonderlijke' gevallen
Uit het migratiepact volgt dat asielzoekers aan de buitengrenzen van de Europese Unie moeten worden gecontroleerd. In Nederland loopt dat via Schiphol, als daar asielzoekers binnenkomen. Zij moeten worden opgevangen in afwachting van hun procedure. Daarbij kunnen asielzoekers worden vastgezet, en dat geldt ook voor gezinnen met kinderen.
Asielminister Bart van den Brink heeft laten weten dat kinderen alleen in 'uitzonderlijke' gevallen kunnen worden vastgezet: bij de verdenking van mensenhandel, twijfel over de gezinsbanden of bij een gevaar voor de openbare orde en veiligheid.
VVD: 'Belangrijke stap vooruit'
VVD-Kamerlid Ulysse Ellian zegt bovendien geen voorbeelden te kennen van kinderen die in detentie zitten. "In Nederland is het zo geregeld dat als dat zou moeten, bijvoorbeeld vanwege uitzetting, dan is er een locatie in Zeist. Ik ben daar zelf geweest. Geloof me, dat ziet er niet uit als een detentieomgeving."
Ellian benadrukt dat het pact als geheel 'een belangrijke stap vooruit' is. Vooralsnog lijkt de tegenstem van Progressief Nederland een meerderheid niet in de weg te zitten. Als alles meezit gaan de regels vanaf 12 juni gelden.