De 16-jarige John uit Eritrea liep vast in het Nederlandse asielsysteem en stapte uit het leven: 'Hij voelde zich in de steek gelaten'

Dromen had hij zeker. De 12-jarige John* wilde het militaire regime in zijn vaderland Eritrea ontvluchten, naar Europa gaan, naar Nederland om precies te zijn, de taal leren en uiteindelijk manager worden van een bedrijf. Het liep anders. 4 jaar na vertrek pleegde John als alleenstaande minderjarige vreemdeling zelfmoord in een jeugdzorginstelling in Hoenderloo.

Een bewogen leven

EenVandaag kreeg inzage in documenten en sprak met allerlei betrokkenen, waardoor de laatste 4 levensjaren van John konden worden gereconstrueerd. De documenten schetsen een beeld van zijn reis naar Europa, de vele verplaatsingen na zijn aankomst in Nederland en vooral het onvermogen van John en van zijn begeleiders, voogd en zorgverleners om zijn leven op de rit te krijgen. Voor hij overleed deed hij al twee suïcidepogingen.

Zijn ingewikkelde verhaal staat voor talrijke alleenstaande minderjarige vreemdelingen die in Nederland verblijven. In afwachting van gezinshereniging kunnen zij psychisch in de knel komen en problematisch gedrag vertonen.

'Ik ga gezinshereniging regelen', zei John

Zijn oudere zus, Ellen, woont met haar man in Ethiopië en vertelt aan de telefoon wat John dreef om naar Nederland te gaan.

"Hij zei: 'Ik wil graag naar Europa en naar Nederland gaan om gezinshereniging te regelen voor mijn ouders en voor mijn broers en zussen'. Er waren mensen bij ons in de omgeving die dat was gelukt. Zo kwam mijn broer op de gedachte om ook weg te gaan en zijn familie te helpen."

Regime in Eritrea

Te voet vertrekt John eind 2020 bij zijn familie vanuit zijn geboortedorp om na 3 dagen lopen door de bergen de grens van Eritrea en Ethiopië over te steken. Zijn vader is niet thuis bij zijn vertrek, want hij is levenslang dienstplichtig soldaat zoals bijna alle volwassen mannen in Eritrea.

President Isaias Afewerki regeert het Oost-Afrikaanse land sinds begin jaren 90 met harde hand. Al decennia is het land in oorlog met Ethiopië en de Ethiopische grensprovincie Tigray. Miljoenen mensen sloegen al op de vlucht. Veel Eritrese mannen zijn gelegerd in kazernes ver van huis. John wil het scenario van verplicht soldaat worden ontlopen.

Trauma's

Eerst blijft John een jaar in een vluchtelingenkamp in Ethiopië, daarna kan hij via Soedan doorreizen naar Libië. Daar blijft hij nog eens een jaar in een vluchtelingenkamp, gerund door mensenhandelaren. In die tijd belt hij regelmatig met zijn zus en moeder. De inmiddels 13-jarige jongen maakt dingen mee die hem blijvend zullen traumatiseren.

"Hij belde dat het heel slecht met hem ging in Libië", vertelt zijn zus Ellen. "Een jaar lang heeft hij daar gezeten in slechte omstandigheden. Hij zei dat hij niet verder kwam."

Afgeperst door mensenhandelaren

Er moest namelijk geld betaald worden. Terwijl John wordt mishandeld, wordt de familie telefonisch afgeperst. "Het geld hebben onze ouders uiteindelijk bijeen gesprokkeld en geleend bij enkele mensen. Pas een jaar later konden ze voor hem betalen. Er is rond de 8.000 dollar voor John betaald."

Door die extra som geld wordt de overtocht naar Italië mogelijk, in een bootje met tientallen andere vluchtelingen. In september 2022, twee jaar na vertrek bij zijn familie, komt de dan 14-jarige John aan in Italië. Daarna reist hij per trein door Frankrijk en België, met als bestemming Ter Apel.

In Nederland

Op het aanmeldcentrum wordt de asielprocedure voor de jongen in gang gezet. Vanuit Nidos wordt een voogd voor John aangewezen.

Dat jaar, 2022, komen ongeveer nog 600 alleenstaande minderjarige vreemdelingen uit Eritrea in Nederland aan. Het aantal jongeren waarvoor Nidos verantwoordelijk is, groeit ook door de instroom vanuit Syrië van 3000 naar ruim 9000 jongeren.

Vrienden maken

10 dagen later gaat hij bij zijn eerste Eritrese opvangouder wonen, in Rotterdam, waar ook andere jongens verblijven. Hij maakt er vrienden.

Een jaar later, in oktober 2023 is zijn verblijfsvergunning een feit en kan voor de statushouder gezinshereniging worden aangevraagd. Waar de reis allemaal om begon.

Het gaat mis

Maar ergens gaat er iets mis. John gaat steeds minder naar school. Het duurt lang voor hij iets hoort over de gezinshereniging. Intussen raakt zijn familie ongerust en stuurt hem berichten. Gaat het wel lukken? En wanneer dan?

John wisselt om de paar maanden van opvanggezin, hij gaat van Rotterdam naar Rijnsburg. Daar slaat hij de meubels in zijn kamer kort en klein, waarna zijn pleeggezin de politie belt. Ze zijn bang voor hem. Ingesloten op het politiebureau probeert hij zichzelf om het leven te brengen.

Problemen

Een volgend gezin in Westervoort, onder de rook van Arnhem, stelt zich voor John open. Na 2 dagen loopt hij echter al weg, hij knipt zijn haar af en loopt naar Duitsland.

Terug bij het pleeggezin komt hij opnieuw in aanraking met de politie als hij wordt aangehouden voor winkeldiefstal.

Steeds andere plekken

Daarna gaan de wisselingen alsmaar sneller, van een gezin in Bruinisse naar een kleine woongroep in Zoetermeer. Soms slaapt hij in een park op een bankje. Het is dan voorjaar 2024, er wordt gekeken of hij niet beter naar een gesloten accommodatie kan.

In plaats daarvan komt hij bij You Care terecht in het bosrijke Hoenderloo op de Veluwe, een organisatie waar dan in de media al de nodige zorgen en geruchten over rondgaan. Hij komt in een huis terecht met Syrische jongeren en een paar andere Eritrese jongens. De samenstelling van die groep is voor John geen match. You Care wordt niet ingelicht over zijn eerdere zelfmoordpoging.

In de steek gelaten

Na 2 dagen loopt hij weg uit Hoenderloo en vertrekt naar Rotterdam. In een psychose (mentale verwarring, red.) en onder invloed van verdovende middelen doet hij opnieuw een zelfdodingspoging. Hij overleeft en wordt ter observatie enkele dagen opgenomen in high intensive care jeugdinstellingen in Barendrecht en Nijmegen, maar een week later moet hij toch weer 'gewoon' naar You Care in Hoenderloo.

Hij belt met zijn zus en zegt dat hij zich in de steek gelaten voelt.

Een zoektocht zonder oplossing

Op verzoek van Nidos verleent de kinderrechter in Zutphen begin augustus 2024 wegens zijn "zwaar belaste voorgeschiedenis" een spoedmachtiging (een snelle regeling, red.) waardoor John per direct kan worden opgenomen in een gesloten opvanglocatie voor jeugdhulp.

De rechter acht de kans groot dat hij anders weer wegloopt en de jongen zo niet de zorg krijgt die hij nodig heeft. Een zoektocht begint naar een passende plek binnen de gesloten jeugdzorg, maar de instellingen die worden benaderd geven allemaal aan dat ze hem niet kunnen opnemen. Er wordt niet opgeschaald en aan de bel getrokken.

Het overlijden van John

Twee maanden later stapt de dan 16-jarige jongen alsnog uit het leven. Oud-medewerkers van You Care in Hoenderloo herinneren zich die maandagochtend van 21 oktober 2024 nog goed. John had zich na het ontbijt teruggetrokken op zijn kamer.

"Ineens kwamen vier, vijf jongens naar beneden stormen. ik dacht: er is weer ruzie of zoiets. Dus wij er achteraan lopen, naar boven. We zagen dat hij was overleden", zegt een groepsbegeleider.

'Zo onverwacht'

Bij zijn toenmalige medebewoner, de Eritrese Amir, staat dat moment nog op het netvlies gebrand. "Ik schrok, ik kon niet praten, mijn armen en benen gingen trillen, het was voor mij zo onverwacht."

Er komen politieauto's en mensen van Slachtofferhulp. De Eritrese gemeenschap in Nederland legt geld bijeen om de jongen in zijn geboortedorp te laten begraven, terug bij zijn moeder.

'Hij was een heel lief kind'

"John was een heel lief kind", zegt zijn moeder Merhawit telefonisch vanuit Eritrea, waar ze nog steeds woont en werkt als boerin met vee.

"Hij heeft altijd gezegd: 'Mama maak je geen zorgen, ik weet dat jullie schulden hebben. Ik ga de schuld afbetalen.' Dat heeft hem onder enorme druk gezet. De dag dat hij hier de deur uitliep naar Ethiopië, is de laatste dag dat ik hem levend heb gezien." De schuld van 8.000 dollar moet nog worden afbetaald, zegt ze.

'Nidos geraakt door dit incident'

Nidos laat weten uit privacy overwegingen niet te kunnen ingaan op de specifieke omstandigheden in individuele casussen", maar in algemene zin zegt de woordvoerder dat Nidos "natuurlijk enorm geraakt is door dit incident. Wij vinden het verschrikkelijk wat er gebeurd is en leven mee met de nabestaanden."

Nidos pleit voor de opstart van in elk geval twee opvanglocaties voor gesloten jeugdzorg voor de psychisch meest kwetsbare minderjarige vreemdelingen.

*De volledige naam van John en zijn geboortedorp zijn bekend bij de redactie.