Zo wordt bepaald welke wapens we als Nederland moeten hebben en hoe groot de voorraad moet zijn
De toenemende onrust in de wereld dwingt Europese lidstaten tot meer samenwerking als het gaat om defensie. Door de oorlog in Oekraïne en de escalaties in het Midden-Oosten is gezamenlijke wapenontwikkeling niet langer een keuze, zeggen deskundigen.
Afgelopen week maakte het Nederlandse defensiebedrijf Destinus bekend dat het samen met het Duitse Rheinmetall raketsystemen gaat bouwen. Het is voor het eerst dat een Nederlands bedrijf kruisraketten en ballistische raketten gaat bouwen. "Waarom specifiek dit type wapens en materieel?" en "Is het noodzakelijk om altijd zoveel oorlogsmaterieel op voorraad te hebben?", vroegen jullie ons in de chat.
Onafhankelijk van Amerika
De drang naar meer wapenontwikkeling komt deels voort uit de wens om minder afhankelijk te worden van de Verenigde Staten, omdat de Amerikaanse president Trump meerdere keren heeft gedreigd uit de NAVO te stappen, vertelt Frank Slijper, projectleider wapenhandel bij vredesorganisatie PAX.
"Hoewel Europa zelf een grote wapenindustrie heeft, is die een flink stuk kleiner dan de Amerikaanse industrie", zegt hij.
Versnippering
Ook maken verschillende Europese landen verschillende wapensystemen. "Dit is meteen ook iets wat de Europese Unie relatief zwak maakt. Veel landen willen een eigen wapenindustrie ontwikkelen en in stand houden, wat zorgt voor versnippering van deze sector."
Volgens de deskundige wordt al vaker gezegd dat Europese bedrijven meer zouden moeten samenwerken. "Het zou veel efficiënter zijn als er twee of drie bedrijven zijn die tegen relatief veel lagere kosten een bepaald type wapen kunnen ontwikkelen", legt Slijper uit. "Daarmee kan de Europese wapenindustrie beter concurreren met de Amerikanen."
Wapens van eigen bodem
"Als land wil je een breed scala aan wapens tot je beschikking hebben. Welk type wapen wordt ontwikkeld, hangt vervolgens af van de capaciteiten die een land zelf al heeft", vertelt politiek verslaggever Remko Theulings.
"Het is makkelijker om uit te breiden dan om een geheel nieuwe wapenfabriek op te zetten. Dat was de afgelopen jaren ook steeds het argument om in Nederland geen munitiefabrieken te bouwen", legt hij uit. "Europese landen als Duitsland en Tsjechië hebben al grote munitiefabrieken. Zij kunnen daar extra productielijnen opzetten. Je hoeft dan ergens anders geen nieuwe fabriek te bouwen waarvoor je eerst vergunningen moet aanvragen."
Ruimte voor defensie
De overheid besloot eind vorig jaar dat de Nederlandse krijgsmacht meer ruimte krijgt voor militaire oefeningen. Maar bij het produceren van wapens of ander militair materieel moet eerst een concreet plan worden gemaakt: de Defensienota, weet Theulings.
"Hierin wordt beschreven welke taken Defensie wil uitvoeren en hoeveel mensen en materieel de krijgsmacht daarvoor de komende jaren nodig heeft. Vervolgens wordt er gekeken waar dat materieel wordt besteld: produceren we het in eigen land of halen we het over de grens?", schetst de verslaggever. De Defensienota van dit kabinet wordt in de loop van juni gepresenteerd.
Terug naar de Koude oorlog
De blik is weer op de toekomst gericht, maar dat is lange tijd anders geweest. Of er ooit een tekort aan wapens is geweest, hangt volgens Slijper volledig af van het perspectief waaruit je het bekijkt. "Waar Oekraïne sinds 2022 voortdurend met tekorten kampt, heeft Nederland daar sinds de Tweede Wereldoorlog niet echt mee te maken gehad. De Nederlandse krijgsmacht werd tot aan het einde van de Koude Oorlog juist flink uitgerust", legt hij uit.
"Daarna brak een periode aan waarin de oorlogsdreiging veranderde door een ander wereldbeeld. Er werd bezuinigd en de krijgsmacht werd afgeslankt." Die periode van krimp ligt volgens de deskundige nu ver achter ons. "Vrijwel alle NAVO-landen verhogen momenteel hun defensiebudgetten fors, mede door hun toezeggingen aan de NAVO. Hierdoor is er een enorme vraag naar wapens ontstaan die we sinds de Koude Oorlog niet meer hebben gezien."
Van oude granaten naar drones
Het uitbreiden van wapenfabrieken brengt ook een groot risico met zich mee, weet Slijper. "Je bouwt een capaciteit aan wapens of materieel op waarvan je niet weet hoe lang je die nodig hebt." Een paar jaar geleden zagen we dit volgens hem terug bij de artilleriegranaten. "Oekraïne had deze granaten hard nodig omdat er maandelijks tienduizenden werden verschoten. Al snel bleek echter dat Europa geen geschikte granaten kon leveren, omdat ze die zelf al meer dan 30 jaar amper of niet nodig hadden gehad. Een deel was ook verouderd."
Als reactie werden er fabrieken gebouwd die deze 155mm-granaten konden produceren. Maar een jaar later bleek de behoefte alweer veranderd. "Oekraïne vertrouwt inmiddels veel meer op drones. Dat kwam mede door het eerdere tekort aan munitie en omdat de manier van oorlogvoeren in Oekraïne veranderde." Drones bleken simpelweg veel effectiever dan artilleriegranaten, legt Slijper uit.
Oorlogsmaterieel altijd op voorraad
De noodzaak om goed voorbereid te zijn op oorlog dwingt landen tot het aanleggen van voorraden, maar dat is volgens Slijper niet zonder gevaar. "Na verloop van tijd krijg je te maken met verouderde wapens die niet meer goed werken. Dat kun je ondervangen door ze regelmatig te controleren. Dat zagen we in Oekraïne, waar verouderd Oost-Duits materieel soms niet meer functioneerde. Veroudering is dus een risico", legt hij uit.
Daarnaast heeft een wapenoverschot ook een politieke kant, waarschuwt Slijper. "Als je de wapens eenmaal hebt, wordt de drempel om ze daadwerkelijk te gebruiken soms lager." Hij wijst op de periode na de Koude Oorlog, toen overtollig NAVO-materieel werd verkocht of weggegeven. Zo kwamen Nederlandse gevechtsvliegtuigen in de jaren 90 in Turkije terecht, waar ze werden ingezet tegen Koerdische doelen.
Wapens daadwerkelijk gebruiken
Dat risico geldt volgens Slijper voor elk land met grote voorraden. "Kijken we naar de oorlog in Iran, dan zien we hoe de Amerikanen massaal wapens hebben gebruikt. Voor Israël en Rusland geldt precies hetzelfde: als je die grote wapenvoorraden niet hebt, dan kijk je wel uit."
De conclusie is dan ook dubbel, denkt Slijper. "Natuurlijk heb je wapens nodig om jezelf te verdedigen in het geval van een aanval. Maar landen die meer wapens hebben dan noodzakelijk is én die het minder nauw nemen met het internationaal recht, zijn sneller geneigd om die wapens in te zetten en dus een oorlog te starten."