Miljarden voor defensie gaan naar 'schijnveiligheid' door dure en ingewikkelde wapens, zegt nieuw rapport

Hij is programmaleider van het Veiligheid- en Defensieprogramma bij Instituut Clingendael en onderzocht hoe Nederland, Denemarken, Zweden en Duitsland na jarenlang bezuinigen hun verdediging proberen te verbeteren. Dat blijkt niet makkelijk: de landen hebben te maken met een gebrek aan tijd, industriële capaciteit en personeelstekorten, schrijft hij in een nieuw rapport.

Geldverspilling

"Er wordt gezegd dat Nederland momenteel bezig is met de grootste militaire modernisering sinds de Koude Oorlog. Dat is inderdaad wat we graag willen, maar het is niet wat er gebeurt. Een groot budget leidt niet automatisch tot meer slagkracht", vertelt Van den Berg. Hij waarschuwt voor geldverspilling.

Veel van dat budget gaat nu naar het opvullen van gaten die eerder door bezuinigingen zijn veroorzaakt, ziet de onderzoeker. "Wij hebben bijvoorbeeld onze Cheetah-luchtafweer in 2011 verkocht voor 3,5 ton per stuk. Vandaag de dag zien we in Oekraïne dat precies deze systemen essentieel zijn om goedkope drones uit de lucht te schieten, maar wij hebben ze niet meer."

Dure alternatieven

Je zou zeggen: bestel een paar nieuwe, maar zo simpel is het niet. "We moeten voor 13 miljoen euro per stuk op zoek naar een alternatief. Een groot deel van die 21 miljard euro gaat dus niet naar nieuwe slagkracht, maar naar het peperduur herstellen van oude fouten tegen woekerprijzen."

Wat nieuwe wapens zo duur maakt, is dat heel Europa nu op korte termijn wil herbewapenen. "We zitten midden in een 'productie-infarct': de fabrieken zitten vol en de prijzen zijn geëxplodeerd. We geven die 21 miljard euro nu vooral uit aan extreem dure, hoogtechnologische systemen die niet schaalbaar zijn."

Meer winst

Van den Berg ziet het terug in de cijfers van de Europese defensie-industrie. "De Duitse wapenfabrikant Rheinmetall geeft aan dat de omzet het komende jaar met 40 procent omhoog gaat. Dus ze zijn enorm aan het groeien. Ze gaan ook heel veel dividend uitkeren aan de aandeelhouders. Maar hun productie groeit niet per definitie mee."

Omdat de vraag zo hard is toegenomen, worden de wapens die we nodig hebben vanzelf duurder, legt hij uit. "Dat is een soort basisprincipe in de economie: als de productie hetzelfde blijft maar er wel meer geld is, schiet de prijs omhoog. Dat zien we nu heel erg veel. Daar komt nog bij dat het materiaal dat wij willen kopen heel erg complex is, en dus moeilijk en tijdrovend om te produceren."

Goedkope drones

Europese landen kopen dus graag ingewikkelde, dure wapensystemen, terwijl Oekraïne en Iran laten zien hoeveel je kunt bereiken met goedkope drones, zegt de onderzoeker. "Iran stuurt goedkope drones af op de Golfstaten. Daar staat veel Amerikaans materieel dat Nederland ook heeft. Maar om zo'n drone uit de lucht te schieten heb je raketten nodig die miljoenen euro's per stuk kosten. Dat is totaal uit verhouding."

"En in Oekraïne schakelt een drone van 10.000 euro een pantservoertuig van miljoenen uit", gaat hij verder. "Onze huidige strategie is economisch simpelweg onhoudbaar. Je kunt niet met raketten van een miljoen blijven schieten op zwermen goedkope drones."

'High-low-mix'

"Anno 2026 is het beste niet meteen het duurste", zegt Van den Berg. "We creëren juist veiligheid met massa van simpelere, slimme technologie die we hier in Nederland of Europa zelf kunnen produceren."

Hij pleit voor een 'high-low-mix' van geavanceerde systemen én goedkope massaproductie.

Nederlandse bedrijven

En dat kan ook, benadrukt hij. "We hebben de bedrijven in huis die dit kunnen, zoals Destinus in Hengelo, maar we geven ze de opdrachten niet, omdat we vasthouden aan trage, oude inkoopprocessen."

Ook wijst hij op het belang van innovatie. "Zo zijn er ook Nederlandse producenten van interceptor-drones. Die kunnen andere drones uit de lucht schieten. Die zijn een stuk goedkoper dan een raket, en Oekraïne maakt daar goed gebruik van."

Anders inkopen

Van den Berg raadt het ministerie van Defensie aan om anders in te kopen. "Oekraïne koopt ons tijd, maar we gebruiken die nu verkeerd. We sussen onszelf met die 21 miljard, maar geld alleen lost het productie-infarct niet op."

"We moeten de tijd die Oekraïne ons 'koopt' gebruiken om onze eigen industrie aan te jagen. Als we niet nú de overstap maken naar eigen innovatie en massa, hebben we in 2030 wel ons budget uitgegeven, maar zijn we nog net zo kwetsbaar als nu.