Wordt Drentse aardbevingsschade ook vergoed zoals bij gasveld Groningen? Jullie vragen beantwoord

Hoewel de winning bij Eleveld in Drenthe momenteel stilligt, blijft de bodem onrustig en de onzekerheid onder bewoners groot. Jullie stelden er ons veel vragen over. Wij legden ze voor aan hoogleraar bestuursrecht Herman Bröring van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG), die zich al jarenlang bezighoudt met de aardbevingsschade in Groningen, en aan de voorzitter van de Commissie Mijnbouwschade Remmert Sluijter, die de schade behandelt door kleinere gas- en olievelden, zoals Eleveld.

1. Wat is de schade in zowel Drenthe als Groningen?

In de nacht van 13 op 14 maart deed zich een beving voor in Drenthe, bij het gasveld bij Eleveld. De NAM was al een paar maanden gestopt met de gaswinning, omdat het niet meer rendabel zou zijn.

De beving van 3.0 op de schaal van Richter zorgde niet alleen voor schade in Drenthe. "De beving is ook krachtig genoeg geweest om schade te veroorzaken in het effectgebied van het Instituut Mijnbouwschade Groningen", weet Sluijter. Bij dat instituut kwamen na de beving ook nieuwe meldingen binnen.

De meeste schade is in Drenthe, het dichtst bij het middelpunt van de beving. Bröring beschrijft hoe dat er in de praktijk uitziet. "In die kleine dorpen rondom het veld hebben de panden relatief veel schade, zoals scheuren in muren en vloeren."

Wat de situatie extra zwaar maakt, is dat schade zich over de jaren opstapelt. "De eerste beving bij Eleveld was zo'n veertig jaar geleden. Er zijn later meerdere aardbevingen geweest. Soms is er eerst een heel kleine scheur, die door een nieuwe beving verergert. Daardoor komt de schade niet altijd meteen aan het licht."

2. Hoe zwaar waren de recente bevingen in Drenthe?

Een beving van 3.0 klinkt misschien niet alarmerend, maar dat beeld klopt niet, benadrukken beide experts. De zwaarte van aardbevingen wordt aangeduid met de zogenoemde schaal van Richter. Die loopt van 0 tot 12. Sluijter wijst op een belangrijk wiskundig gegeven: "Die schaal is logaritmisch. Dat betekent dat een beving van 3.0 bijna tien keer zo zwaar is als een beving van 2.0." Ter vergelijking: in oktober 2023 was er bij Eleveld ook een beving, van 2.2, en die leverde zestig schademeldingen op. Nu zijn het er meer dan duizend.

Hoogleraar bestuursrecht Bröring benadrukt dat de diepte van de beving cruciaal is. Het gasveld bij Eleveld zit op ongeveer drie kilometer diepte. "De door gaswinning, dus door mensenwerk, veroorzaakte aardbevingen zitten nogal aan de oppervlakte, waardoor ze relatief veel schade veroorzaken. Je kunt zo'n beving zoals die van vorige week daarom vergelijken met een natuurlijke beving van 5.0 elders in de wereld." Een natuurlijke beving is een beving zonder menselijk toedoen.

3. Waarom richt een beving in het Noorden meer schade aan dan een vergelijkbare natuurlijke beving in de Belgische Ardennen?

Drie factoren spelen hierbij een rol, legt Sluijter uit: naast kracht op de schaal van Richter zijn dat de diepte en de bodemsamenstelling.

Hoe dieper de beving plaatsvindt, hoe minder schade aan de oppervlakte. "Natuurlijke bevingen vinden plaats op grotere diepte en veroorzaken bij dezelfde kracht daarom minder schade aan het aardoppervlak."

Daar komt bij dat de samenstelling van de bodem in het noorden ongunstig is. "Rotsachtige grond dempt trillingen veel beter. In Drenthe zit veel zand, klei en veen in de bodem. In Groningen is het nog erger: daar bestaat de bodem voornamelijk uit klei en veen. Dat is, oneerbiedig gezegd, een soort pudding: als dat eenmaal begint te trillen, dan trilt het ook heel ver door."

Bröring bevestigt dit en trekt de vergelijking door. "Je moet zo'n beving van 3.0 hier niet zomaar vergelijken met bevingen in Pakistan of Turkije, waar de aardbevingen op veel grotere diepte plaatsvinden. Mensen denken soms: waar wordt nou over geklaagd? Maar een beving door gaswinning op drie kilometer diepte kun je vergelijken met een natuurlijke beving van ongeveer 5.0."

4. Waarom duurt de schadeafhandeling zo lang?

Dat hangt sterk af van welke instantie je schade afhandelt, zegt Sluijter. "Voor de instanties bestonden, moesten mensen rechtstreeks naar de mijnbouwonderneming. Als die je afwees, moest je naar de rechter en dan was je zo jaren verder."

Sinds de oprichting van de Commissie in 2020 gaat het sneller. Niet elke melding vraagt evenveel tijd. "Heel vaak kunnen we op basis van bureauonderzoek al zeggen: op dit adres kan mijnbouw nooit tot schade hebben geleid."

Maar zodra er een deskundige ter plaatse moet komen, loopt de doorlooptijd op. "Het grootste deel van de tijd is nodig om een deskundige ter plaatse onderzoek te laten doen." Dat kost al snel twee à drie maanden." Ter vergelijking: de zestig meldingen na de beving van 2023 waren allemaal binnen een jaar afgewikkeld door de commissie.

De trage afhandeling is ook een kwestie van schaal, voegt Bröring toe. Alleen al bij het IMG gaat het om honderdduizenden claims. "Naast fysieke schade heb je ook immateriële schade en waardedaling. Alles bij elkaar is het gewoon heel veel werk."

Nu er ineens meer dan duizend meldingen binnenkomen, wil de Commissie een versnelde procedure inzetten. "Dicht bij het epicentrum gaan we er meteen vanuit dat de schade is veroorzaakt door mijnbouw, zonder een deskundige te sturen." Maar daar is wel de medewerking van de NAM voor nodig. "We hopen daar snel duidelijkheid over te krijgen."

5. Hoe toon je aan dat scheuren of schade aan het huis nieuw zijn?

Dat is ingewikkeld, zeggen beide experts. "Als een scheur ergens al vijf jaar zit, zijn de randjes een beetje afgesleten. Als hij heel vers is, kun je dat soms zien, maar lang niet altijd", zegt Sluijter.

Bröring vult aan: "Afbladderende verf heeft niets met aardbevingen te maken, maar een scheur in een muur kán door een beving komen. Het kan ook komen doordat er een stuk is aangebouwd of door een slechte fundering."

Beide instanties hanteren daarom hetzelfde basisprincipe: de bewoner krijgt het voordeel van de twijfel. "Als de deskundige geen duidelijk andere oorzaak vindt, zeggen wij: dan zal het wel mijnbouw zijn geweest", legt Sluijter uit.

Hij benadrukt dat dit niet anders is dan in Groningen. "Sommige mensen denken dat Groningers veel beter af zijn omdat zij niet zelf hoeven te bewijzen dat de schade door mijnbouw komt. Maar eigenlijk doet het IMG hetzelfde als wij."

Toch is er wel degelijk een verschil, zegt Bröring. Misschien niet in de bewijslast zelf, maar wel gezien de extra regelingen die het IMG hanteert. Zo kan het IMG in bepaalde gevallen een vaste vergoeding uitkeren zonder dat er eerst ter plaatse is vastgesteld of er daadwerkelijk sprake is van mijnbouwschade. De Commissie kan dat niet.

6. Hoe gaat de nieuwe regering ervoor zorgen dat de Groningers en Drenten hun schade nu wel vergoed krijgen?

Voor Groningen en Noord-Drenthe verandert er weinig: het IMG werkt al volgens een vastgelegd systeem en gaat daar gewoon mee door.

De discussie gaat vooral over het deel van Drenthe dat buiten het werkveld van het IMG valt, zegt Bröring, zodat mensen die last hebben van de gaswinning bij Eleveld ook makkelijker hun schade vergoed kunnen krijgen. "Er wordt nu over nagedacht om de spelregels aan te passen, het is nog de vraag in hoeverre de minister daar zin in heeft."

De terughoudendheid in Den Haag heeft een reden. "Men is bang dat als de overheid schade door gaswinning heel coulant vergoedt, er straks ook veel meer moet worden betaald bij eventuele schade door andere projecten, zoals geothermie of de aanleg van een snelweg."

Bröring vindt zelf dat er een goed argument is om voor Eleveld aan te sluiten bij het soepelere beleid van Groningen, maar of dat ook gaat gebeuren is nog onduidelijk. "Die discussies lopen nog."

7. Wat blijft er van de gaswinsten over als je nu zou doorgaan met pompen, maar de kosten voor schade en versterking er vanaf trekt?

Bröring is eerlijk over de onzekerheid in de berekening, maar trekt wel een heldere conclusie. "De gaswinning wordt er in elk geval veel minder aantrekkelijk door. Ik denk weleens: als je mensen zou vragen of ze goud willen winnen, maar ze moeten van tevoren ervoor tekenen dat ze álle schade vergoeden, dan weet ik niet wie daarvoor nog zijn handtekening wil zetten."

Zeker in het kerngebied van Groningen lopen de kosten enorm op. Daar gaat het niet alleen om schadevergoeding, maar ook om een veiligheidsprobleem, waardoor huizen versterkt of zelfs gesloopt en opnieuw gebouwd moeten worden. "Dat kost al snel vele tonnen per huis." In Drenthe speelt dat veiligheidsprobleem niet, volgens Bröring, omdat de risico's daar kleiner zijn.

8. Kunnen we nog gas winnen op een manier dat er geen aardbevingen bijkomen, door het injecteren van iets anders in de grond?

Bröring is sceptisch, al erkent hij dat dit eigenlijk een vraag voor technici is. "Het klinkt allemaal heel mooi, maar het bewijs dat het makkelijk en veilig kan, is vooralsnog niet geleverd."

"Mensen beweren weleens stellig dat het kan, maar dan denk ik altijd: laat die mensen daar maar persoonlijk hun handtekening voor zetten en volledig garant staan voor alle mogelijke schade."

Maar ook als de techniek het zou toelaten, is er een groter probleem. "Je zit met een enorm vertrouwensprobleem. De Groningers hebben al zo vaak gehoord dat het allemaal wel meevalt, wat in de praktijk keer op keer niet zo bleek te zijn."