Waarom is het voor mensen erg dat gletsjers smelten? Jullie vragen beantwoord

Jullie vragen worden beantwoord door Walter Immerzeel en Lander van Tricht. Immerzeel is hoogleraar berghydrologie aan de Universiteit Utrecht en doet vooral onderzoek in de Himalaya. Van Tricht is glacioloog bij de Vrije Universiteit Brussel en ETH Zürich en doet vooral onderzoek in de Alpen.

1. Wat zijn gletsjers eigenlijk en wat ligt eronder?

Een gletsjer is een bewegende ijsmassa, die wordt gevormd door vallende sneeuw en smeltend ijs. Een gletsjer rust op een ondergrond die vaak doordrenkt is met smeltwater en verder bestaat uit een mix van gesteenten, zand en klei, die soms door permafrost, grond die permanent bevroren is, bij elkaar worden gehouden.

"Er zijn twee vereisten: een gletsjer moet van ijs zijn én een gletsjer moet stromen", zegt berghydroloog Immerzeel. "Als een stuk ijs niet meer beweegt, dan is het dus geen gletsjer meer", verduidelijkt hij.

"Verder kun je een gletsjer als het ware opsplitsen in het deel hoog in de bergen en het deel lagergelegen", vertelt Immerzeel. "In het hogergelegen deel valt meer sneeuw dan dat er smelt. De gletsjer groeit daar dus en wordt steeds dikker", legt hij uit. "Onder invloed van de zwaartekracht stroomt het ijs en smeltwater naar beneden. Daar, in het dal, smelt de gletsjer sneller dan dat die aangroeit."

De hoogleraar vertelt dat je kunt berekenen in hoeverre een gletsjer in balans is door de totale smelt af te trekken van de totale sneeuwval. "Dan zie je dat veel gletsjers nu uit balans zijn. Er smelt meer dan dat er sneeuw valt."

2. Hoe hebben gletsjers zich de laatste honderden jaren gedragen, is het smelten niet gewoon onderdeel van de cyclus van de aarde?

"Gletsjers zijn nooit helemaal in balans. Je hebt natuurlijk de ijstijden, waarvan de laatste 10.000 jaar geleden was. Toen waren er grote ijskappen in Scandinavië die helemaal tot Nederland reikten", licht Immerzeel toe. "Daarna zijn die ijskappen weer langzaam teruggetrokken. Dat is dus een natuurlijk proces, maar wel een proces van duizenden jaren."

"Wat we nu zien met het smelten van de gletsjers is een proces dat zich voltrekt in slechts honderden jaren. Doordat de mens opwarming van de aarde veroorzaakt, trekken gletsjers zich veel sneller terug."

"Er zit ergens een waarheid in", zegt ook glacioloog Van Tricht, "dat het smelten van gletsjers gewoon onderdeel is van de cyclus van de aarde. Vandaag de dag zijn de gletsjers eigenlijk te groot voor ons klimaat. We komen uit die laatste ijstijd, dus gletsjers worden van nature kleiner."

"Maar door menselijke invloed gaat dat proces veel sneller", benadrukt ook hij. "Vandaag de dag verdwijnen gletsjers al in een heel hoog tempo. Je kent waarschijnlijk wel foto's die op exact dezelfde plaats gemaakt zijn, waarop je dat verschil tussen vroeger en nu duidelijk ziet."

"Maar dat proces zal nog sneller gaan", gaat Van Tricht verder. "We gaan aan het einde van de eeuw veel minder gletsjers overhouden dan dat het gevolg zou zijn geweest van een natuurlijke klimaatverandering."

3. Welke gevolgen heeft het smelten van gletsjers voor de zeespiegel en voor rivieren?

"Het smelten van gletsjers heeft in de afgelopen 100 jaar de grootste bijdrage geleverd aan de stijging van de zeespiegel", vertelt Immerzeel. En hoewel in de toekomst vooral het smelten van de ijskappen op Groenland en Antarctica een grote invloed zal hebben, heeft ook dan het smelten van gletsjers impact op de zeespiegel.

"Er zit nog ongeveer 30 centimeter aan zeespiegelstijging in onze gletsjers", maakt Van Tricht dit concreet. "Er kan nog heel veel ijs smelten en al dat ijs stroomt uiteindelijk naar de oceaan. Dat zal gebeuren en dat zal de zeespiegel verder verhogen."

"Het is ook een van de zaken die wij glaciologen aanhalen als reden om ook vanuit Nederland en België gletsjers te bestuderen, want wij worden rechtstreeks getroffen door de zeespiegelstijging", gaat Van Tricht verder. "Als er nu bijvoorbeeld een gletsjer in Alaska smelt, dan wordt de haven van Rotterdam rechtstreeks getroffen."

"Ook verandert onze watervoorziening vanuit rivieren, als er geen gletsjers meer zijn", zegt de glacioloog. "In de Rijn - een rivier die zijn oorsprong vindt in de Alpen - zal het waterniveau bijvoorbeeld omlaag gaan."

"De hoeveelheid gletsjerwater in de Rijn is klein, zo'n 1 procent", vertelt Immerzeel hierover, "maar als het heel droog is in de zomer, kan het er wel net voor zorgen dat de scheepvaart nog door kan blijven gaan." Er zit dus standaard een gedeelte smeltwater in de Rijn. In eerste instantie zal dat meer worden, maar als de gletsjer er helemaal niet meer is, verdwijnt dat smeltwater ook.

"Bij rivieren elders op de wereld is het aandeel van gletsjerwater soms groter. In de Indus bijvoorbeeld, die door India en Pakistan stroomt, is 30 procent van het rivierwater afkomstig van gletsjers. De rivier is enorm belangrijk voor irrigatie van de landbouw", vertelt Immerzeel.

4. Waarom is het voor mensen erg dat gletsjers smelten?

"Op dit moment dragen gletsjers ongeveer 1 millimeter zeespiegelstijging bij per jaar", zegt Van Tricht. "Dat lijkt niet veel, maar elke millimeter treft nu al ongeveer 200.000 tot 300.000 mensen die aan zee wonen."

"En los van de zeespiegelstijging - die uiteindelijk voor nog veel meer mensen een probleem zal worden - zijn gletsjers belangrijk voor de watervoorziening van mensen die dichtbij een gletsjer wonen", voegt Immerzeel toe. "In de Himalaya gaat het bijvoorbeeld om miljoenen mensen: het smeltwater is essentieel als drinkwater voor de bergdorpjes, wordt gebruikt in irrigatie voor de landbouw en voor waterkrachtcentrales."

"Gletsjers kunnen zorgen voor een stabiele aanvoer van water, bijvoorbeeld wanneer het niet regent maar wel warm is. Die bufferende werking valt weg als gletsjers zijn verdwenen", zegt hij.

Minder essentieel, maar een andere reden waarom mensen het erg vinden dat gletsjers verdwijnen, is omdat het negatief is voor toerisme. "In de Alpen zijn bijvoorbeeld veel skigebieden op gletsjers", vertelt Immerzeel. "En mensen vinden gletsjers ook mooi om te zien, mooier dan een kale rots."

Uiteindelijk zal de aarde zelf het verdwijnen van gletsjers wel overleven, denkt Van Tricht. "Die heeft periodes gehad zonder ijs en zelfs Antarctica was ooit ijsvrij. Maar wij mensen hebben ons erg afhankelijk gemaakt van water dat van gletsjers komt en wonen gevaarlijk dicht aan de kust nu de zeespiegel stijgt. Dus de mens kan zich veel trager aanpassen dan dat het smelten van gletsjers gaat."

5. Hoe lang duurt het naar verwachting nog tot gletsjers helemaal zijn verdwenen?

Het overgrote deel van de gletsjers is aan het einde van deze eeuw verdwenen, is de harde conclusie van een onderzoek dat Van Tricht en andere wetenschappers in december publiceerden in het wetenschappelijke tijdschrift Nature Climate Change.

Op dit moment verdwijnen ongeveer 1.000 gletsjers per jaar, maar dit zal versnellen naar 2.000 tot 4.000 per jaar. Waar de aarde nu nog ruim 200.000 gletsjers telt, zal dit aantal in het jaar 2100 op zijn minst gehalveerd zijn, en in de ergste klimaatscenario's nog verder zijn afgenomen.

Tot die conclusie kwamen Van Tricht en zijn collega's door "allerlei gletsjermodellen, klimaatmodellen, gegevens van satellietbeelden en metingen op de gletsjers te combineren", vertelt hij. "Zo verkleinden we onzekerheden in de data en konden we uiteindelijk berekenen wanneer individuele gletsjers zo klein worden dat je ze geen gletsjer meer noemt en dus: wanneer ze verdwijnen."

"Een opvallend resultaat is dat het aantal gletsjers dat per jaar verdwijnt zal pieken rond het midden van de eeuw", vertelt Van Tricht. "Dat komt doordat de grotere gletsjers pas later verdwijnen. Eerst verdwijnen de vele kleinere gletsjers, zoals in het westen van Canada en de Verenigde Staten en in de Alpen."

De Alpen krijgen dus al snel een ander karakter: "Ze komen er meer uit te zien als de Pyreneeën", zegt Van Tricht. Vanwege de hogere temperaturen en het drogere klimaat lopen die 'voor' op de Alpen. Je hebt er nu nog slechts een tiental gletsjers, terwijl dat er in 1850 nog enkele honderden waren.

Dit staat de Alpen ook te wachten: "In het slechtste scenario - bij een opwarming van 4 graden - zijn er aan het einde van de eeuw nog maar 20 gletsjers over van de ruim 3.000 vandaag."

6. Wie 'beheren' gletsjers?

"Er zijn wel discussies over natuurrechten voor gletsjers. Dat het opzichzelfstaande rechtspersonen moeten worden", vertelt Immerzeel. "Maar zover is het nog niet." Wel zijn sommige gletsjers onderdeel van een nationaal park, en worden ze daardoor beschermd, vertelt hij. "Voor ons als onderzoekers is het soms al moeilijk om dan toestemming te krijgen voor metingen."

"De meeste gletsjers zijn op dit moment in het beheer van een overheid", vertelt Van Tricht. "Maar het verschilt heel erg. Er zijn ook gletsjers in beheer van een lokale overheid, van de bewoners in de vallei bijvoorbeeld. En in de Alpen is een aantal gletsjers privé-eigendom of eigendom van skigebieden."

7. Zijn er nu al profiteurs die azen op eventuele grondstoffen onder de gletsjers?

"Dat is bij Groenland zeker het geval: dat heeft een enorm ijsoppervlakte waarvan we weten dat er zeldzame aardmetalen onder zitten. En we weten dat dit een van de redenen is waarom Amerika zo geïnteresseerd is in Groenland", antwoordt Van Tricht. "Dus nu wij als glaciologen tonen dat het ijs op Groenland snel smelt, dan zie je zeker dat dat leidt tot een discussie over grondstoffen."

Maar bij gletsjers speelt dit minder, zegt hij. "Die liggen vaak op veel grotere hoogte. Als daar aardmetalen onder zouden zitten, dan zijn die erg moeilijk te ontginnen."

Toch is dit wel iets waar China heel erg in geïnteresseerd is in Tibet, weet Immerzeel. "De hoeveelheden gletsjers op het Tibetaans plateau zijn niet enorm, maar de grondstoffen daaronder hebben wel China's interesse."

Ook is er één specifiek voorbeeld van een gletsjer in Kirgizië waar een grote goudmijn onder zit, noemen beide wetenschappers. "Daar zijn ze begin jaren 2000 gestart met het weggraven van de gletsjer", vertelt Van Tricht. "In het land komt nu 15 procent van het bbp van die goudmijn, dus dat is wel echt enorm belangrijk geworden daar."

8. Welke oplossingen worden voorbereid?

"Het verdwijnen van gletsjers is onomkeerbaar", antwoordt Van Tricht. "Als we innovatieve methoden zouden toepassen om bijvoorbeeld CO2 uit de lucht af te vangen, dan zouden gletsjers wel kunnen stabiliseren of zelfs terug groeien. Maar gletsjers hebben ook hun eigen microklimaat, waardoor bepaalde gletsjers die hoger liggen nooit kunnen terugkomen."

Er is volgens hem een toenemend besef van wat er aan het veranderen is. "En dat we ons moeten voorbereiden op een toekomst zonder gletsjers. In Centraal-Azië worden al concrete maatregelen genomen, door bijvoorbeeld waterreservoirs aan te leggen voor wanneer er geen smeltwater van gletsjers meer zal zijn."

"Het enige wat mensen die vlakbij gletsjers wonen kunnen doen, is inderdaad zorgen dat ze minder afhankelijk worden van smeltwater", zegt Immerzeel. "Je kunt technische oplossingen verzinnen, zoals het aanleggen van reservoirs of het bouwen van dammen. Of je kunt andere gewassen gaan verbouwen die minder water nodig hebben of die samenvallen met het regenseizoen."

Van Tricht merkt op dat er toch weinig actie wordt genomen, vanwege een mismatch tussen de korte en lange termijn. "Het korte termijngegeven is dat we nu nog gletsjers hebben én dat we in veel gebergtes eerst nog juist méér smeltwater krijgen. Daarna pas krijgen we minder smeltwater. En dat leidt tot een mismatch in hoe het beleid wordt uitgestippeld."