Groenland is het grootste eiland ter wereld en is onderdeel van het Deense koninkrijk. Trump roept al jaren dat Amerika het eiland wil hebben en herhaalde vorig week nog eens dat de VS het 'nodig hebben vanwege de nationale veiligheid'. Om Groenland te 'verkrijgen', sluiten de Amerikanen de inzet van hun leger niet uit.
Amerika uit de NAVO?
Uit eerder onderzoek van EenVandaag onder het Opiniepanel blijkt dat ruim de helft (54 procent) vindt dat Nederland moet ingrijpen als Trump echt probeert Groenland van Denemarken over te nemen. Ook is er een aantal panelleden dat voorstelt om de VS in dat geval - al dan niet tijdelijk - uit de NAVO te zetten.
Maar kan dat eigenlijk wel, een land uit de NAVO zetten? Wat zijn dan de procedures? En zijn er eventueel andere maatregelen mogelijk? We vroegen het aan hoogleraar oorlogsstudies aan de Universiteit Leiden Frans Osinga.
Vetorecht van landen
Het korte antwoord is nee: NAVO-lidstaten kunnen niet zomaar een ander land uit de NAVO zetten. Daar zijn geen juridische procedures voor, legt Osinga uit. In het verdrag zijn verschillende afspraken opgenomen - in de vorm van artikelen - over hoe landen bijvoorbeeld lid kunnen worden en hoe landen zelf uit kunnen treden.
In theorie zouden er alleen procedures voor 'uitzetting' kunnen komen als het verdrag zelf wordt aangepast en er een nieuw artikel over uitzetting wordt opgenomen. Maar om het verdrag aan te passen moeten alle 32 landen instemmen. Omdat er een vetorecht van kracht is, is één 'nee' van een lidstaat al voldoende om alles tegen te houden. Dat maakt het erg lastig om zo'n verandering door te voeren.
Diplomatieke maatregelen
"Wat wel kan, is dat er diplomatieke maatregelen worden getroffen. Zo kan een lidstaat bijvoorbeeld weigeren om bepaald materieel te leveren aan een andere lidstaat, of geen toestemming geven om gebruik te maken van het luchtruim", gaat de hoogleraar verder.
"In 1986 heeft Frankrijk Amerika bijvoorbeeld geen toestemming gegeven om door het Franse luchtruim te vliegen richting Libië, dat was 'Operation El Dorado Canyon' tegen Gaddafi (de toenmalige leider van Libië, red.) destijds. Frankrijk zei: 'Dan vlieg je er maar gewoon omheen.' Met andere woorden: er zijn andere mogelijkheden waarmee je repressie kunt uitoefenen op een land."
Dilemma voor Rutte
Dat er diplomatieke maatregelen worden getroffen tegenover de VS vanwege de situatie in Groenland, vindt Osinga lastig voorstelbaar. "De militaire capaciteiten van de VS zijn zo verweven in de NAVO-plannen, dat mocht Amerika zich terugtrekken, Europa echt een probleem heeft."
"Dat verklaart ook het dilemma waar Rutte momenteel mee te maken heeft: hoe reageren we ten opzichte van die Amerikaanse agressie jegens Groenland?", gaat Osinga verder. "Als er wel grote diplomatieke maatregelen worden getroffen ten opzichte van de VS, dan kan de VS weer bijvoorbeeld dreigen met: 'Leuk die maatregelen, maar dan halen wij al onze militaire capaciteiten weg waar jullie dachten dat we eventueel steun zouden leveren.' Denk bijvoorbeeld aan Oekraïne."
Afhankelijk van VS
Dat is volgens hem een groot risico voor Europa. "Dat was ook de strekking van die opmerking van Trump deze week: dat Europa Amerika meer nodig heeft dan andersom. En dat is inderdaad momenteel het geval. Amerika beschikt over commandovoeringscapaciteiten, in de ruimte hebben ze waarnemings- en communicatiemiddelen, en langeafstandswapens."
"Zonder de Amerikanen hebben wij een probleem om het luchtoverwicht te behouden. Europa is bezig om deze zelf aan te schaffen, maar dat duurt nog waarschijnlijk een paar jaar. Daar ligt het dilemma", legt hij uit. "Daarom zegt Europa nu: 'Als veiligheid echt het motief is voor Amerika om zich zorgen te maken om Groenland, dan gaan we die zorgen wegnemen en daar desnoods NAVO-capaciteit neerzetten.'"
Zelf eruit stappen?
Landen kunnen wel zelf uit de NAVO stappen als ze dat willen, legt Osinga uit. Dat hebben Frankrijk en Griekenland eerder ook gedaan. "En je kunt vervolgens ook weer toetreden, dat hebben beide landen ook gedaan."
"Maar het saillante hiervan is - doelend op de spanningen rondom Trump - dat het Amerikaanse Congres nog niet zo lang geleden een wet heeft aangenomen die het de president onmogelijk maakt om uit de NAVO te stappen, zonder toestemming van het Congres. Toch zegt dat ook weer niet heel veel want hij kan namelijk alsnog, als NAVO-lidstaat, besluiten om de Amerikaanse militaire capaciteiten uit Europa terug te trekken."
Signaal naar Rusland
De NAVO kan in theorie wel blijven bestaan als de VS haar militaire capaciteit terugtrekt, maar wordt zowel militair als politiek verzwakt, zegt Osinga. "We hebben vaker Amerikaans leiderschap nodig gehad om Europese landen op één lijn te brengen."
"En het zou een erg negatief signaal afgeven richting Rusland. Rusland kan dan avontuurlijker worden - waar we met z'n allen bang voor zijn - richting bijvoorbeeld een van de Baltische staten, om de geloofwaardigheid van de NAVO zonder Amerika vervolgens te gaan testen."
