Waarom daalt de leesvaardigheid van kinderen? En andere vragen over de onderwijsachterstand beantwoord

Jullie vragen worden beantwoord door oud-onderwijsdirecteur Eric van 't Zelfde en onderwijssocioloog aan de Universiteit van Amsterdam Sara Geven.

1. Wanneer begon de daling van de leerprestaties en hoe groot is de achterstand?

Sinds de jaren 70 probeert de overheid onderwijsachterstanden te verkleinen die samenhangen met sociale, economische en culturele verschillen. Toch fluctueren de leerprestaties door de jaren heen.

Sinds 2015 is de leesvaardigheid in Nederland weer aan het dalen. In 2023 bleek bovendien dat een flink deel van de leerlingen het minimale niveau voor lezen niet haalt.

2. We investeren veel geld in het onderwijs. Hoe blijven de leerprestaties toch dalen?

Voor het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) is in de Rijksbegroting 2026 ongeveer 57 miljard euro uitgetrokken. Maar volgens oud-onderwijsdirecteur Van 't Zelfde staat daar onvoldoende verbetering van het onderwijs tegenover. "Het OCW krijgt een slechte deal terug vanuit het onderwijsveld", zegt hij.

"De arbeidsvoorwaarden zijn verbeterd en leraren staan minder uren voor de klas, maar er zijn ook spanningen binnen onderwijsteams en scholen waar in 10 jaar tijd meerdere directeuren zijn geweest." Die wisselingen kunnen de stabiliteit van een school beïnvloeden en daarmee ook gevolgen hebben voor de onderwijskwaliteit en leerprestaties.

Onderwijssocioloog Geven voegt daaraan toe dat het aantal lesuren op zichzelf weinig zegt over de kwaliteit van het onderwijs. Bij een vergelijking tussen landen is het "belangrijker om te kijken naar hoeveel leerkrachturen er per leerling beschikbaar zijn." Een land kan dus veel lesuren hebben, maar als die uren over veel leerlingen verdeeld worden, betekent dat niet automatisch dat leerlingen meer aandacht van een leraar krijgen.

Ook het stijgen van de lonen zegt niet altijd veel aangezien leraren nu steeds meer taken krijgen. "Ze moeten bijvoorbeeld niet alleen lesgeven, maar zich ook bezighouden met pestprogramma's en digitale geletterdheid."

3. Welke rol spelen leraren en de manier waarop scholen lesgeven in de onderwijsachterstand?

Het beroep van leraar staat volgens Geven onder druk. Er is een lerarentekort en ook onder zij-instromers is veel uitval. Van 't Zelfde bevestigt de ernst van de situatie en spreekt van een "enorm docententekort", zowel in kwantiteit als in kwaliteit. "We moeten er alles aan doen om weer voldoende experts voor de klas te krijgen."

Ook de manier waarop scholen hun onderwijs inrichten speelt een rol. Volgens Geven en onderzoeksplatform Investico is er een wildgroei aan (commerciële) lesmethodes, "waarbij niet altijd duidelijk is welke wetenschappelijk zijn onderbouwd." Scholen en leerkrachten moeten zich daardoor door een wirwar aan opties worstelen, terwijl er weinig duidelijke eisen zijn aan de inhoud van methodes.

Tegen die achtergrond gelden sinds 17 augustus 2026 nieuwe kerndoelen voor het onderwijs. Deze wettelijke kerndoelen beschrijven duidelijker wat leerlingen op de basisschool en in de onderbouw van de middelbare school moeten leren. Volgens Geven waren de oude kerndoelen uit 2006 te abstract, zeker als er geen concreet plan achter zit. "Alleen zeggen dat scholen moeten 'investeren in basisvaardigheden' maakt niet duidelijk wat ze precies moeten doen, welke aanpak werkt en hoe je de resultaten meet."

4. Welke leerlingen lopen de grootste achterstand op?

Vooral leerlingen uit kansarmere milieus beginnen vaker met een achterstand in lezen, rekenen en spelling. Die achterstand wordt op school niet altijd kleiner en kan soms zelfs groter worden. De thuissituatie speelt daarbij een belangrijke rol, weet Geven. "Kinderen die thuis al veel meekrijgen, kunnen makkelijker profiteren van het onderwijs. Ook als een methode op school minder goed werkt, kunnen zij dat thuis deels opvangen."

Maar zeggen dat ouders hun kinderen simpelweg meer moeten voorlezen, is volgens Geven te makkelijk. Sommige ouders zijn zelf laaggeletterd, spreken nauwelijks Nederlands of hebben door stress en tijdgebrek weinig ruimte om met hun kinderen te lezen.

Volgens Van 't Zelfde zijn het vooral kinderen die opgroeien in armoede die de grootste achterstanden oplopen. "De kinderen die de meeste achterstand oplopen zijn per definitie de kinderen onder de armoedegrenzen." Dat komt door voeding, stress thuis, weinig tijd van ouders, taalontwikkeling en minder toegang tot boeken en ervaringen. "Armoede zorgt al dat het kind met stress in de buik opgroeit. Dat levert al grofweg 10 tot 15 IQ-punten lager op."

5. Hoe kunnen leerprestaties zo sterk verschillen tussen scholen?

Dat heeft volgens Geven onder meer te maken met de grote vrijheid die Nederlandse scholen hebben. "Scholen kunnen daardoor hun eigen pedagogische en didactische keuzes maken en verschillende lesmethodes gebruiken."

Ouders die beter weten hoe het schoolsysteem werkt, kunnen volgens Geven makkelijker achterhalen welke scholen goed staan aangeschreven en hun kind daar aanmelden. "Dat kan leiden tot segregatie, waardoor leerlingen met verschillende achtergronden minder met elkaar in aanraking komen."

6. Welke rol speelt digitalisering?

Het is volgens Geven te makkelijk om de dalende leerprestaties direct aan schermgebruik te koppelen. Als kinderen door de iPad slechter zouden presteren, zou je volgens haar vergelijkbare effecten in andere landen moeten zien. Tegelijkertijd kan digitalisering niet worden genegeerd. Kinderen moeten leren omgaan met een digitale wereld. Maar dat maakt het onderwijs ingewikkelder, omdat leraren er opnieuw taken bij krijgen.

Volgens Geven is de daling daarom niet terug te brengen tot één oorzaak. Het gaat om een combinatie van onderwijskwaliteit, leraren, lesmethodes, schoolautonomie, thuissituatie, segregatie en beleid.

7. Wat is er nodig om het tij te keren?

Volgens Geven is vooral een concrete aanpak nodig. "Scholen moeten weten welke manieren van lesgeven werken en hoe ze kunnen meten of die resultaat iets opleveren. Alleen zeggen dat scholen meer moeten investeren in basisvaardigheden is niet genoeg."

Voor lezen en rekenen zijn volgens haar evidence-informed methodes belangrijk. Daarbij wordt kennis uit de wetenschap, de praktijk en de context van de eigen school gebruikt om de basisvaardigheden te verbeteren. Ook moet er meer aandacht komen voor leesplezier. "En de inspectie moet scherper toezien op de kwaliteit van het onderwijs, maar daarbij wel rekening houden met verschillen tussen leerlingenpopulaties."

Van 't Zelfde vindt dat er fundamenteler naar het onderwijs moet worden gekeken. Volgens hem moeten we "terug naar de tekentafel" en niet alleen nieuwe kerndoelen toevoegen aan het bestaande systeem. "We moeten weer voldoende experts voor de klas krijgen." Hij noemt als voorbeeld een systeem waarin leerlingen zich op minder vakken richten en meer tijd krijgen voor vakken waarin ze zwakker zijn.

De onderwijsachterstand heeft volgens de deskundige, net als Geven aangeeft, niet één oorzaak. Lerarentekorten, werkdruk, schoolautonomie, lesmethodes, kansenongelijkheid, segregatie en de thuissituatie spelen allemaal een rol. Om het tij te keren zijn daarom duidelijke keuzes nodig over hoe scholen lesgeven, voldoende deskundige leraren en een concreet plan om de onderwijskwaliteit te verbeteren.