Marketingpraatje of écht gezondheidsadvies? En andere vragen over toegevoegde eiwitten beantwoord

Jullie vragen worden beantwoord door expert op het gebied van eiwit Sjors Verlaan, hoofddocent en onderzoeker bij het lectoraat Voeding en Beweging van de Hogeschool van Amsterdam, en door woordvoerder Babs van der Staak van de Consumentenbond.

1. Waarvoor hebben we eiwit nodig en waar zit het van nature al in?

Eiwit is samen met vetten en koolhydraten een van de drie belangrijkste voedingsstoffen, legt Verlaan uit. Het zijn vooral bouwstoffen voor je lichaam: voor je spieren, botten, huid en organen. "Ook in de afweer van je lichaam tegen bacteriën en virussen zijn veel eiwitten betrokken. Ze zijn dus echt essentieel voor je gezondheid, maar zeker ook bij ziekte en inspanning."

Van nature zit eiwit in veel producten die je waarschijnlijk al eet. "Bij dierlijke bronnen heb je zuivel zoals melk, yoghurt en kwark, maar natuurlijk ook vlees, vis en eieren", somt Verlaan op. Daarnaast zijn er plantaardige bronnen die eiwit bevatten. "Peulvruchten zoals bonen en linzen. Maar ook noten, zaden en soja. En onze traditionele boterham, daar zit ook best veel eiwit in."

2. Hoeveel eiwit hebben we dagelijks écht nodig? En verschilt die behoefte tussen jongeren en ouderen?

"De minimale aanbeveling voor volwassenen is 0,8 gram eiwit per kilo lichaamsgewicht per dag", zegt Verlaan. "Stel, je weegt 80 kilo, dan is dat 64 gram per dag." Gemiddeld zit een Nederlander dagelijks op zo'n 1,0 gram per kilo lichaamsgewicht, dat is dus iets meer dan de aanbeveling. "Maar daar kun je prima mee leven."

Het idee achter de nieuwe trend, dat meer altijd beter is, klopt volgens de onderzoeker dus niet. Wel verschilt de behoefte per groep, zo hebben kinderen en jongeren meer nodig omdat ze groeien. En ouderen hebben meer nodig omdat ze minder sterk op eiwit reageren. "Ze hebben dus meer nodig om hetzelfde effect op hun spiermassa te bereiken. Voor hen is 1,2 gram per kilo eigenlijk een goed streven", vertelt Verlaan. Sporters en zieke mensen zitten daar nog boven.

Naast de trend is er inmiddels ook een tegenbeweging die zegt dat we gemiddeld genomen al genoeg binnenkrijgen. Maar die opvatting pakt soms juist verkeerd uit, waarschuwt Verlaan, omdat de behoefte van kwetsbare groepen daardoor ondergesneeuwd raakt. "Ouderen eten vaak juist te weinig. En in het ziekenhuis en tijdens herstel zie ik dat mensen vaak wat meer eiwitten zouden moeten eten."

Wel benadrukt hij dat extra eiwitten alleen helpen als je ook beweegt. "Als jij meer bakstenen naar een huis brengt, gaat het niet meteen een groter huis worden. Je hebt ook de bouwlui nodig, en dat is de training. Beweeg je niet, dan hoef je ook niet meer te gaan eten, want dan heeft het geen nut."

3. Helpt het eten van extra eiwitten echt bij het afvallen?

Niet direct, legt Verlaan uit. Eiwit levert altijd 4 kilocalorieën per gram. "Ze geven wel een wat sterkere verzadiging: je wordt eerder vol en hebt minder snel honger. Dat helpt wel."

Wie wil afvallen, moet vooral minder gaan eten, benadrukt hij. Eet je méér eiwitten zonder iets te schrappen, dan krijg je juist extra calorieën binnen. Het echte belang zit ergens anders: eiwit helpt om je spiermassa te behouden. "Als je alleen aan het afvallen bent zonder training en zonder genoeg eiwitten te eten, is ongeveer een derde van wat je verliest spiermassa. Dat wil je natuurlijk niet."

Train je erbij en eet je iets meer eiwitten, dan verlies je vooral vet. Daarom is de verhouding tussen spier- en vetmassa belangrijker dan je gewicht op de weegschaal, zegt Verlaan. Dat speelt vooral bij het bekende jojo-effect. "Als je weer aankomt na het afvallen, is dat vooral vetmassa."

4. Kun je te veel eiwitten binnenkrijgen?

Schadelijk wordt het bijna nooit, zegt Verlaan. De enige uitzondering zijn mensen met ernstig nierfalen en die staan onder behandeling van een arts. "Eiwit is in principe veilig voor je gezondheid."

Maar veilig betekent niet hetzelfde als gezond of nuttig, waarschuwt hij. Eet je meer dan je lichaam gebruikt, dan wordt het gewoon verbrand als brandstof, net als suiker. "Als je structureel te veel eet, is dat misschien niet schadelijk, maar je wordt er wel dik van."

5. Zit er nou écht veel meer eiwit in deze producten of is het zo weinig dat het niks doet?

Bij sommige producten valt dat flink tegen, blijkt uit onderzoek van de Consumentenbond. Sommige producten bevatten iets meer eiwit dan de 'gewone' variant, maar vaak scheelt het maar weinig.

"Bij proteïnetonijn, proteïnekaas en proteïne-cottage cheese gaat het bijvoorbeeld maar om 1 gram extra eiwit per 100 gram ten opzichte van gewone varianten", zegt woordvoerder Van der Staak. Verder zijn de ingrediënten hetzelfde.

Bij graanproducten speelt nog iets anders, legt ze uit. "De proteïnevariant is meestal gemaakt van witte bloem en bevat daardoor weinig vezels. En juist aan vezels hebben veel mensen een tekort, aan eiwit bijna nooit." De volkorenvariant is dan volgens de Consumentenbond de gezondere keuze en bovendien een stuk goedkoper.

Onderzoeker Verlaan herkent dat beeld. Volgens hem zijn er grofweg drie soorten producten. "Je hebt producten waar van nature al veel eiwit in zit, zoals kwark, en daar staat het nu opeens groot op. Je hebt producten die echt verrijkt zijn. En je hebt producten waar maar een paar gram is toegevoegd." Die laatste groep doet weinig, want voor spieropbouw heb je per maaltijd zo'n 20 tot 30 gram eiwit nodig. "Een grammetje meer of minder voegt niet veel toe."

6. Is dit een nieuw verdienmodel waar fabrikanten enorme winst op maken?

Daar is Van der Staak van de Consumentenbond duidelijk over. "Extra eiwit kost fabrikanten vaak maar een paar cent, terwijl consumenten gemiddeld 24 procent meer betalen. Fabrikanten profiteren dus flink van de hype. Wij vinden het een doorgeslagen verdienmodel."

Verlaan plaatst daar wel een nuance bij. "Dat bedrijven hieraan verdienen, ja, dat is logisch, anders zouden ze het niet doen." Verkeerd vindt hij dat niet per se. Maar of de marges altijd zo groot zijn, is volgens hem lastig te zeggen, omdat het afhangt van de grondstoffen. Voor sommige plantaardige poeders, zoals aardappeleiwit, is juist veel grondstof nodig.

Een groot deel van de aantrekkingskracht zit hem volgens Verlaan in het woord zelf. "'Protein' is gewoon Engels voor eiwit. Maar het klinkt hipper en het wordt geassocieerd met gezondheid, met sportiviteit, met er goed uitzien. En dan zet je het op je product, want dan verkoopt het. Chips met eiwit, dat is zoiets geks. Of pannenkoekenmix met extra eiwit. In pannenkoeken zit met het graan en een ei al eiwit. Snijdt dat echt hout? Heel vaak niet."

7. Wat zijn de regels voor het verrijken van voedsel met eiwit? Mag een producent dit zomaar toevoegen?

Een fabrikant mag eiwit toevoegen, maar aan de tekst op de verpakking zitten regels. Voor de claim 'eiwitrijk' moet minstens 20 procent van de energie uit eiwit komen, legt Verlaan uit. Die regel pakt soms gek uit. "Bij een eiwitdrankje met zoetstoffen, waar weinig calorieën in zitten, hoef je maar heel weinig eiwit toe te voegen om al boven die 20 procent te komen."

Toezichthouder Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) bevestigt die regels. Eiwit toevoegen mag, zolang er geen risico is voor de voedselveiligheid en het op het etiket staat. De vermelding 'protein' ziet de NVWA als een voedingsclaim die voor de consument waarschijnlijk hetzelfde betekent als het toegestane 'eiwitrijk'.

Bij producten die van nature al aan die eis voldoen, zoals tonijn of cottage cheese, mag er zelfs 'van nature eiwitrijk' op, al is dat niet verplicht. Wel geldt dat voedselinformatie niet misleidend mag zijn: misleidende claims zijn verboden.

De Consumentenbond vindt dat het bij sommige producten precies daar misgaat. De bond noemt de marketing rondom deze proteïneproducten misleidend, onnodig en verwarrend.

Woordvoerder Van der Staak legt uit waarom: "Consumenten kunnen denken dat 'met extra eiwit' of 'eiwitrijk' betekent dat het product speciaal, sportiever of gezonder is. Maar de meeste mensen krijgen met een normaal eetpatroon al meer dan genoeg eiwit binnen, ook als ze sporten."

Onderzoeker Verlaan wil over deze regels geen hard oordeel vellen, omdat het buiten zijn vakgebied valt. Maar één ding zit hem toch dwars. "Als er in een natuurlijk product al 20 gram eiwit zit en je maakt er 22 gram van, en dan zet je er proteïne op. Ja, daar zat al 20 gram in. Dat neigt toch naar misleiding."