Kan inleveren voor statiegeld niet makkelijker? En andere vragen beantwoord

Jullie vragen worden beantwoord door senior onderzoeker verpakkingen Ulphard Thoden van Velzen van Wageningen University & Research en woordvoerder Miranda Boer van Verpact. Die organisatie is verantwoordelijk voor de uitvoering van het statiegeldsysteem.

1. Waarom staan in sommige winkels flessen zonder statiegeld in het schap?

Dat komt door een gat in de regels, legt Boer uit. "Als jij de partij bent die ze voor het eerst op de Nederlandse markt brengt, dan moet je statiegeld heffen." Doet een importeur dat niet, dan is die in overtreding. De overheidsinstantie ILT, de Inspectie Leefomgeving en Transport, houdt daar toezicht op.

Maar de winkel die zulke flessen vervolgens inkoopt bij een groothandel, valt buiten die regel. De flessen zijn dan namelijk al op de Nederlandse markt. "Dan mag zo'n winkel ze nu nog gewoon verkopen zonder statiegeld. Dat is natuurlijk niet wenselijk en verwarrend voor de consument", zegt Boer. Volgens haar komt het niet op grote schaal voor.

Voor jou als consument is er een simpele vuistregel: staat het statiegeldlogo op de verpakking, dan heb je statiegeld betaald en krijg je het ook terug. Staat het er niet op, dan heb je niets betaald en krijg je ook niets.

2. Kan het inleveren niet makkelijker, met meer grote inzamelpunten en bulkinnamemachines?

Daar wordt aan gewerkt, zegt Boer. Sinds de invoering van statiegeld op kleine flesjes en blikjes zoekt Verpact nieuwe plekken. "En dat is helaas niet eenvoudig, want niet iedereen staat te springen om een innamepunt te worden. Dus dat viel ons wel tegen. Inmiddels zijn er bijna 10.000 inleverpunten, waaronder ruim 200 bulkmachines." Dat zijn machines waarin allemaal blikjes en flesjes tegelijk worden ingeleverd.

Waar die komen, hangt af van waar veel wordt gedronken. "Dat kan ook een bioscoop zijn of een recreatiepark, bijvoorbeeld de Efteling", zegt Boer. "We kijken in Nederland: waar is veel behoefte aan een locatie en wie kunnen we dan zover krijgen om ook daadwerkelijk locatie te worden?"

3. Waarom hebben we die bulkmachines nu pas?

Volgens Thoden van Velzen duurde het veel te lang voordat die bulkapparaten er kwamen. In Zweden staan ze al sinds de jaren 2010 op kruispunten van grote wegen, omdat het op het platteland anders niet te doen was. Ook in de Baltische staten en Slowakije werden ze veel eerder geplaatst. Nederland liep jaren achter.

Dat is volgens hem geen toeval. "Ik heb de sterke indruk dat de belanghebbenden in het Nederlandse statiegeldsysteem, vooral de retailers, dachten: het loopt zo'n vaart nog niet. We wachten het wel af, we doen nog even niks." Zolang er geen wettelijke verplichting was, zag hij weinig reden voor winkels om in dure apparaten te investeren. Dat veranderde pas toen de ILT dwangsommen oplegde. "Toen zijn ze zich rot geschrokken."

Daarna bleek het in de praktijk alsnog knap lastig. Thoden van Velzen weet van direct betrokkenen hoeveel moeite het kost om een apparaat ergens neer te zetten: vergunningen aanvragen, een stroomaansluiting regelen, bezwaarschriften afhandelen. "Het eindeloze gebakkelei om inzamelapparaten bij bijvoorbeeld NS-stations te mogen plaatsen, geeft even aan hoe lastig dingen in Nederland te regelen zijn."

4. Waarom kun je in sommige winkels wel flessen kopen, maar niet inleveren? Kan dat niet verplicht worden?

Dat gaat gebeuren. Op dit moment is er namelijk geen enkele verplichting, zegt Boer. "Supermarkten namen grote flessen al in en zijn meteen gestart met de kleine flesjes en blikjes, waardoor er een landelijk netwerk lag."

Dat legt veel druk op diezelfde supermarkten, zeker sinds er ook statiegeld op blikjes en kleine plastic flesjes zit. Boer noemt de aantallen: "Zo'n 600 miljoen grote flessen per jaar, 900 miljoen kleine flesjes en daarbovenop 1,5 miljard blikjes."

De minister werkt nu aan wetgeving voor een innameplicht, waarschijnlijk vanaf 2028. "Dat helpt ons natuurlijk wel, want er zijn gewoon genoeg winkels waar veel verkocht wordt en die gewoon nog niet willen innemen."

Thoden van Velzen noemt het ontbreken van die plicht ronduit een fout van de wetgever. Hij wijst naar Duitsland. "Zelfs al heb je een krantenkioskje op straat: als je drankflesjes verkoopt, moet je ze ook innemen." Anders volgt een forse boete. Hij maakte het zelf mee bij een tankstation over de grens. "Ik gaf mijn Duitse statiegeldflessen gewoon aan de pomphouder. Die nam ze letterlijk met de hand in en verrekende dat met de benzineprijs."

5. Waarom krijgen we geen kleine vergoeding voor flessen zonder statiegeld? Het gaat toch om recyclen?

Omdat er bijna niets te verdienen valt aan zo'n leeg flesje. Thoden van Velzen berekent het: het gewicht van het plastic, het label en de dop, maal de materiaalprijs. "Dan kom je uit op centen. Dus 1, 2 of 3 cent."

Dan is er nog de vraag wie dat betaalt. Winkeliers zouden die vergoeding uit eigen zak moeten ophoesten, want daar staat geen geld uit het statiegeldsysteem tegenover. Boer wijst op hetzelfde probleem: je zou er een compleet nieuw systeem voor moeten optuigen. "Sowieso is het statiegeldsysteem een kostbaar systeem. Om dan daar weer een apart systeem voor op te tuigen, dat gaat denk ik wat ver." Haar advies: gooi zulke flessen en blikjes gewoon bij het PMD-afval. "Dan worden ze gewoon gerecycled."

Waar Thoden van Velzen wel voor pleit, is Europese samenwerking. Nu kun je Duitse flessen niet in Nederland inleveren en andersom ook niet. "Alles wordt met streepjescodes gecontroleerd. Maar waarom kunnen de Duitse statiegeld-streepjescodes niet gelezen worden in Nederlandse machines en vice versa? Dat vind ik nog steeds een heel relevante vraag." De Europese Commissie praat over het gelijktrekken van de systemen, maar een besluit is er nog niet.

6. Waarom stappen we niet gewoon over op kartonnen pakken?

Dat zou de recycling juist slechter maken, zegt Thoden van Velzen. Een drankkarton kun je maar één keer verwerken. Het karton wordt bijvoorbeeld een kartonnen doos, het plastic en aluminium soms een pallet. "Maar dat is het. Je kan niet nog een keer terug naar een drankkarton. Dat is onmogelijk op dit moment."

Plastic flessen en blikjes kunnen wel opnieuw flessen en blikjes worden en dat gebeurt volop. De reden daarvoor is niet het milieu, zegt Thoden van Velzen, maar de portemonnee. Gerecycled plastic uit het statiegeldsysteem is simpelweg goedkoper dan nieuw materiaal kopen. "Daarom zit bij een aantal discounters bijna 100 procent gerecycled materiaal in nieuwe flessen en blikjes. Omdat het goedkoper is. Niks anders dan dat."

Het milieuargument komt er volgens hem daarna pas bij. "Het klopt ook wel dat het beter is, maar het is vooral goedkoper." Bij aluminium speelt dat nog sterker, want dat is duur materiaal. Producenten willen het blik terug om op hun kosten te besparen. Bij drankkartons is het precies omgekeerd: daar moet geld bij om ze überhaupt gerecycled te krijgen.

Daar komt bij dat de industrie niet zomaar omschakelt. De machines voor een fles, een blikje en een karton zijn totaal verschillend en zulke investeringen worden over tientallen jaren afgeschreven. "Dan moet er dus heel veel geld worden gedesinvesteerd."

7. Wordt er in Nederland echt gerecycled of belandt alles op een vuilnisbelt ver weg?

Er wordt echt gerecycled, zegt Thoden van Velzen en hij kan precies aanwijzen waar. De meeste plastic flessen gaan naar Morssinkhof in Zeewolde, de grootste flessenrecycler van Nederland. Een van de discounters heeft een groot recyclestation net over de grens in Duitsland en een derde recycler zit in Spijk.

Blikjes gaan naar aluminiumrecyclers in Duitsland. Daar worden grote blokken aluminium van gemaakt die teruggaan naar de drankenproducenten. "En sommige koffiecapsuleproducenten hebben dat hoogvervormbare aluminium ook nodig, dus die gebruiken het ook."

Boer benadrukt dat het inzamelen van verpakkingen niet alleen om afvalvermindering gaat, maar ook om geopolitieke onafhankelijkheid: "Het zijn waardevolle grondstoffen, zeker nu Europa minder afhankelijk wil zijn van landen buiten Europa."