Is het minderheidskabinet nog te redden? 'VVD gaat er met volledig gestrekt been in'

Na de mededeling vanavond van VVD-leider Dilan Yeşilgöz dat haar partij openlijk twijfelt over de coalitie, vroegen we welke vragen jullie daar bij hebben. De vragen worden beantwoord door politiek commentator Joost Vullings.

1. De VVD zegt overvallen te zijn door D66 en CDA, hoe zit dat?

Dat vindt Vullings ook opvallend. "Yeşilgöz zegt: 'Ik voel me overvallen.' Zij zegt dus eigenlijk: 'Ik zag dit niet aankomen.' Terwijl CDA en D66 zeggen dat zij de VVD altijd op de hoogte hebben gehouden. Dat rijmt niet met elkaar." Wie spreekt dan de waarheid en wie liegt? "Dat weet ik niet."

Maar los van wie er gelijk heeft, deze situatie is volgens hem 'apart'. "Dan vraag je je wel af hoe helder de afspraken tussen D66, VVD en CDA vorige week waren, want ze leggen die kennelijk anders uit."

Vullings ziet dat de VVD er nu met 'een volledig gestrekt been' in gaat. "Yeşilgöz legt nu de druk bij D66 en het CDA. Want zij zegt nu tegen de coalitiepartners: 'Als jullie morgen toch dat voorstel van PRO en Volt steunen, dan volgt er een algehele reset.' Wat dat precies betekent, is volgens hem afwachten. "Maar het klinkt heel dreigend."

Betekent een 'algehele reset' niet gewoon een kabinetsval? Zo klinkt het voor Vullings in elk geval wel. "Aan de andere kant: politici zeggen vaak dingen niet voor niets. Dit is een voorbereid statement. En ergens lijkt Yeşilgöz nog een soort opening te bieden voor een lang crisisgesprek, waar dan na een diepe nacht doorhalen toch nog iets uitkomt."

Volgens de politiek commentator ziet het er nu wel naar uit dat het amendement van oppositiepartijen PRO en Volt wordt aangenomen, met steun van regeringspartijen D66 en CDA. "Ja, en dan is er weer een nieuwe situatie en hebben we dus een crisis. Dan gaan we merken dat VVD-leider Yeşilgöz precies bedoelt met 'algehele reset'."

2. Waarom doet de VVD zo moeilijk over een heel klein percentage van de begroting?

Met het amendement willen PRO en Volt een miljard euro verschuiven binnen het belastingplan. "In het voorstel dat voorligt, gaan alle werkende Nederlanders iets minder belasting betalen. Veruit de meeste Nederlanders gaan ook minder vermogensbelasting betalen. Alleen een klein, select en heel rijk groepje gaat meer betalen", legt Vullings uit.

Een miljard euro is natuurlijk veel geld, maar het hele belastingplan gaat om bijna 500 miljard euro, benadrukt de politiek commentator. "Maar in de politiek kan een miljard voor een bepaalde achterban heel gevoelig zijn", weet hij.

De moeilijke onderhandelingen over het belastingplan gaan volgens hem dan ook 'heel erg over beeldvorming'. "De VVD heeft in de verkiezingscampagne gezegd dat PRO economisch gevaarlijk is. Er is een beeld neergezet alsof die partij een ramp is voor het land. Als je dat tegen je achterban zegt, is het logisch dat die dat gelooft."

Als de hele coalitie, dus inclusief de VVD, nu zou instemmen met het amendement, dan is dat dus lastig te verkopen voor de VVD, vertelt Vullings. "Dan moet je natuurlijk niet raar opkijken als de achterban dan heel erg boos wordt. De VVD is bang dat dit ten koste gaat van hun positie ten opzichte van andere rechtse partijen."

3. Hoe is het mogelijk dat een coalitie los van elkaar afspraken maakt met de oppositie?

De drie coalitiepartijen kwamen vorige week met dit idee om zo steun te zoeken voor het belastingplan. "Twee partijen stemmen voor wijzigingen, één partij stemt ertegen, maar die stemt uiteindelijk wel voor het hele belastingplan. En dan is de boel gered", vat Vullings het plan samen.

Bij D66 en CDA dachten ze volgens hem over de deal met PRO en Volt: dit is iets wat de VVD misschien niet leuk vindt, maar waar die partij uiteindelijk mee kan leven. "Maar de VVD trekt nu toch een streep in het zand en zegt: 'Dit gaat ons veel te ver.' Het was dus een soort open huwelijk op onduidelijke voorwaarden: je mocht wel anders stemmen, maar kennelijk niet over alles."

4. Hoe verder als de VVD de stekker eruit trekt?

Dan ligt het weer helemaal open, vertelt Vullings. "Als een kabinet valt, krijg je in principe altijd een Kamerdebat over de kabinetsval. Normaal hebben coalitiepartijen een meerderheid en als die nieuwe verkiezingen willen, dan kan je als oppositie hoog of laag springen, maar dan is het eigenlijk al besloten."

Nu hebben we natuurlijk een minderheidskabinet, dus is het volgens hem minder duidelijk welke kant het op gaat. "Sommige partijen zullen nieuwe verkiezingen willen en dienen daar dan een motie voor in. Andere partijen willen juist een informateur om te kijken of er nog een andere coalitie mogelijk is, en dienen daar dan een motie voor in. En dan is de vraag: welke motie haalt de meerderheid?"

5. Kan er zonder verkiezingen een nieuwe coalitie gevormd worden?

Dat kan, zegt de politiek commentator. Als de Tweede Kamer besluit een informateur aan te stellen, is er in één keer weer veel mogelijk. Zo kunnen D66 en CDA gaan praten met PRO, maar ook een doorstart van de huidige coalitie is mogelijk. Of een meerderheidskabinet van D66, VVD, CDA én PRO. "In feite begint alles dan eigenlijk weer opnieuw, alsof het de dag na de verkiezingen is."

Wat willen kiezers eigenlijk? Iets meer dan een maand geleden bleek uit onderzoek onder het EenVandaag Opiniepanel dat hier hier verschillend over wordt gedacht. Veel kiezers van rechtse partijen, ook die van de VVD, vinden dat we na een kabinetsval naar de stembus moeten. Zij hopen dat er daarna een rechts meerderheidskabinet kan worden gevormd.

Maar veel kiezers van coalitiepartijen D66 en CDA, en van oppositiepartijen PRO en ChristenUnie, vinden juist dat partijen moeten proberen te heronderhandelen. Zij hopen dat hun partijen na een kabinetsval op die manier invloed krijgen.

Ook zijn veel mensen bang dat een nieuwe gang naar de stembus geen verschil zal maken. Zij denken dat de uitslag opnieuw zo verdeeld zal zijn, dat partijen er ook na nieuwe verkiezingen onderling niet uitkomen.