Is er meer agressie tegen hulpverleners? Zo zit het met onverdraagzaamheid in de samenleving

Een kijker stelde via onze chat de vraag of de onverdraagzaamheid en agressie in de samenleving toenemen. Hoogleraar psychologie Paul van Lange en socioloog Laura Keesman, beiden van de Vrije Universiteit Amsterdam, leggen uit wat we weten over agressie, maatschappelijke onvrede en het gevoel dat de samenleving verhardt.

Neemt agressie daadwerkelijk toe?

Ondanks jarenlange overheidscampagnes krijgen mensen met een publieke functie nog steeds te maken met bedreigingen en geweld. Socioloog Laura Keesman onderzoekt geweld tegen mensen met een publieke functie, waaronder politieagenten en sociaal werkers.

Hoewel regelmatig wordt gezegd dat agressie tegen hulpverleners toeneemt, zijn de cijfers over geweld tegen of van de politie relatief stabiel. "Ook daalt de criminaliteit al jaren", vertelt ze.

Verstoren of aandacht vragen

En bij demonstraties? Daar is geweld volgens haar slechts een klein deel van alle interacties. "De excessen zijn er ook, maar dat zijn uitzonderingen. En het zijn de excessen die vaak het nieuws halen", benadrukt ze.

Bovendien zijn demonstraties vaak bedoeld om iets te verstoren en aandacht te vragen. "Dat een demonstratie overlast veroorzaakt, betekent niet automatisch dat er sprake is van agressie of geweld. De meeste demonstraties verlopen vreedzaam", weet Keesman.

Vaker slachtoffer van agressie

Hoogleraar psychologie Paul van Lange ziet aanwijzingen dat mensen vaker aangeven slachtoffer te zijn geweest van agressie. "Maar dat betekent niet automatisch dat er ook meer incidenten of aangiftes zijn." Om een daadwerkelijke stijging aan te tonen, is langdurig onderzoek nodig. De conclusie dat alle vormen van agressie toenemen, is volgens beiden daarom te stellig.

Volgens Van Lange speelt maatschappelijke onvrede een belangrijke rol. "Mensen kunnen het gevoel hebben dat de overheid niet naar hen luistert of dat politici weinig bereiken." Het wantrouwen richt zich volgens hem meestal niet op de bedoelingen van bestuurders, maar op hun vermogen om problemen echt op te lossen.

Maatschappelijke onvrede en wantrouwen

Ook situaties waarin voorzieningen tekortschieten, kunnen frustratie oproepen. Denk daarbij aan lange wachttijden in de zorg of personeelstekorten. Als mensen het idee krijgen dat ze niet krijgen waar ze recht op hebben, kan die opgebouwde irritatie omslaan in agressie. "Zeker in anonieme situaties gebeurt dat sneller", legt hij verder uit.

Die maatschappelijke, politieke onvrede richt zich niet altijd rechtstreeks op de politiek. Ook zorgmedewerkers, politieagenten en ambtenaren krijgen soms de frustratie over grotere problemen over zich heen. Dat komt volgens Van Lange mede doordat zij een positie van macht en gezag hebben. Zo kan onvrede over de maatschappij omslaan in een conflict met iemand die daar zelf weinig aan kan veranderen.

Doelwit van bredere onvrede

Dat gebeurt bijvoorbeeld ook bij burgemeesters, die te maken kunnen krijgen met bedreigingen en intimidatie. "Bij protesten tegen asielzoekerscentra kunnen mensen hun onvrede over het asielbeleid richten op de burgemeester, als lokale vertegenwoordiger van de overheid." Die kan niet alle zorgen of bezwaren wegnemen, en zo worden volgens Van Lange gezagsdragers doelwit van bredere maatschappelijke onvrede.

"Tegelijkertijd", vertelt Van Lange, "is het respect voor gezag afgenomen en lijkt de drempel om agressie te uiten lager te liggen. Het is ook normaler geworden om irritatie te uiten, hoe verwerpelijk dat ook is in sommige situaties." Kleine vormen van agressief gedrag lijken daarmee meer geaccepteerd te worden.

Tegenover elkaar staan

Van Lange ziet dat mensen wat meer tegenover elkaar staan, maar zegt dat dit vooral psychologisch ligt. Hij wijst hier op affectieve polarisatie: negatieve gevoelens die mensen tegenover andersdenkenden hebben.

"Mensen zijn dus vooral qua gevoel sterker tegenover elkaar gaan staan." Ethische onderwerpen als migratie, klimaat en veiligheid raken aan persoonlijke waarden en overtuigingen, waardoor discussies moeilijker op te lossen zijn.

'Een wij-zij-gevoel'

Ook het indelen van mensen in groepen en het gebruik van negatieve labels kunnen tegenstellingen versterken. Keesman benadrukt dat politici hierin een grote verantwoordelijkheid dragen. Politici delen de samenleving namelijk vaak op in groepen (zoals 'de hardwerkende Nederlander', 'de gevestigde orde', 'nieuwkomers' of 'de elite') om een wij-zij-gevoel te creëren of herkenbaarheid te vergroten.

"Ze noemen mensen 'tuig' of spreken op een bepaalde manier over groepen." Zo kan vijandige taal volgens haar normaler worden. Of vijandige taal en het gevoel niet gehoord te worden rechtstreeks leiden tot meer geweld, is ook niet zomaar vast te stellen. Keesman noemt die conclusie 'een brug te ver'. Wel kunnen vijandige taal en negatieve beeldvorming de maatschappelijke spanningen versterken.

Incidenten voelen dichtbij

De aandacht voor incidenten beïnvloedt ook hoe mensen de samenleving ervaren. Geweld en bedreigingen halen het nieuws, terwijl dagelijkse ontmoetingen die probleemloos verlopen meestal buiten beeld blijven.

Volgens Van Lange is agressie bovendien zichtbaarder geworden doordat mensen voortdurend nieuws en beelden van incidenten kunnen bekijken. Daardoor kunnen gebeurtenissen op andere plekken al snel dichtbij voelen.

Versterkende effect van social media

Daarnaast versterken social media dat effect. Volgens Keesman belanden mensen online al snel in een 'bubbel' waarin ze steeds dezelfde meningen tegenkomen.

Berichten verspreiden zich bovendien razendsnel. "Situaties worden daar op een bepaalde manier geframed of gefilmd, waardoor dit groter wordt gemaakt en wordt opgeblazen", vertelt ze.

Steeds veiligere samenleving

Tegelijkertijd zijn westerse samenlevingen door de jaren heen juist veiliger geworden, zegt Keesman. "Hoe veiliger samenlevingen zijn, hoe minder tolerant we worden tot allerlei dingen waarvan we denken dat ze tegen die veiligheid ingaan." Ook het idee dat omstanders steeds vaker niets doen bij incidenten, het zogenoemde bystander-effect, klopt niet.

"Omstanders grijpen vaak in. Ze proberen bijna altijd te interveniëren (in te grijpen, red.), verbaal of fysiek." Dat blijkt ook uit onderzoek. Keesman benadrukt daarom het verschil tussen wat er daadwerkelijk gebeurt en hoe we dat ervaren. Dat mensen zich onveiliger voelen of meer onvrede uiten, bewijst niet dat de hele samenleving steeds agressiever wordt, zegt ze tot slot.