Het eigen risico: waarom hebben we het en waarom stijgt het weer? Jullie vragen beantwoord

Een bezoek aan het ziekenhuis, hulp bij psychische klachten of voorgeschreven medicijnen: je krijgt al snel te maken met het eigen risico. Dit verplichte bedrag moet je uit eigen zak betalen voor een medische behandeling.

1. Waarom hebben we eigenlijk een verplicht eigen risico in de zorg?

Een belangrijke reden voor het eigen risico is dat mensen zich bewust worden van de kosten van zorg, vertelt Groot. "Het idee is dat mensen beseffen dat zorg niet gratis is." Doordat je een deel zelf moet betalen ontstaat een financiële drempel die moet voorkomen dat je onnodig gebruikt gaat maken van zorg, legt hij uit.

Voor het bekostigen van de zorgkosten geldt het zogenoemde solidariteitsprincipe: het grootste deel betalen we samen, via premies en belastingen. Ook als je zelf geen zorg nodig hebt, betaal je zo mee aan de zorg voor anderen.

Het eigen risico is voor de overheid een manier om die collectieve uitgaven te beperken, legt de gezondheidseconoom uit. Want doordat mensen een deel van hun zorgkosten zelf betalen, hoeft dat bedrag niet uit de gezamenlijke pot te worden betaald.

2. Waarom stijgt het eigen risico na jaren?

Het eigen risico werd in 2008 ingevoerd en was toen 150 euro. In de wet staat dat het eigen risico meestijgt met de zorgpremie, legt Groot uit. En dat gebeurde ook jarenlang: het bedrag liep op tot 385 euro in 2016. Hierna besloot de politiek keer op keer om het te 'bevriezen', waardoor het al 10 jaar hetzelfde is. Maar volgend jaar stijgt het eigen risico weer, naar 400 euro.

De zorgpremie stijgt doordat de zorgkosten toenemen. En dat komt onder andere weer door de vergrijzing en stijgende kosten, zoals de salarissen van zorgpersoneel. Ook komen er steeds nieuwe medische behandelingen en medicijnen bij, die veel geld kunnen kosten.

De gezondheidseconoom noemt als voorbeeld nieuwe behandelingen tegen kanker en medicijnen tegen obesitas. Als die op grotere schaal worden vergoed, kan dat de zorgkosten flink verhogen. Maar, benadrukt hij: "Ongeveer 70 procent van alle kosten in de zorg zijn salariskosten."

In het regeerakkoord van het kabinet-Jetten stond dat het eigen risico naar 460 euro zou worden verhoogd, maar daar bleek geen meerderheid voor te zijn in de Tweede Kamer. De automatische stijging door de gestegen zorgpremie gaat wél door, waardoor het bedrag nu op 400 euro uitkomt.

3. Hoe werkt de vrijwillige verhoging van het eigen risico? En wat betekent dat voor de zorgkosten?

Naast het verplichte eigen risico van 385 euro kun je vrijwillig kiezen voor een verhoging van maximaal 500 euro. Het eigen risico is dan dus 885 euro. In ruil daarvoor krijg je korting op je zorgpremie, die kan oplopen tot zo'n 200 euro per jaar. "Die keuze kan voordelig zijn voor mensen die weinig zorg gebruiken", vertelt Groot.

Maar er zit ook een risico aan, benadrukt hij. Wie onverwacht veel zorg nodig heeft, moet dan een hoger bedrag zelf betalen. Tegelijkertijd betalen deze mensen dus wel minder zorgpremie, en dragen zij ook minder bij aan het gezamenlijk betalen van de zorg.

Toch is Groot er niet voor om het verhoogde eigen risico af te schaffen. "Ik vind het ook redelijk dat je een soort ventiel hebt", zegt hij. Vooral gezonde mensen kunnen zo een financieel voordeel hebben. Em dat kan volgens hem ook helpen om het draagvlak voor solidariteit te behouden.

4. Leidt het eigen risico ertoe dat mensen noodzakelijke zorg uitstellen of mijden?

Dat is volgens Groot moeilijk vast te stellen. wamt onderzoeken geven verschillende uitkomsten. "In een panel van kennisinstituut Nivel zegt ongeveer 10 tot 11 procent van de ondervraagden weleens noodzakelijke zorg te hebben overgeslagen om financiële redenen." Hij plaatst daar wel een kanttekening bij: "Mensen die deelnemen aan dit panel zijn mogelijk relatief geïnteresseerd in gezondheid en zorg."

In andere onderzoeken ligt het percentage veel lager: daar geeft ongeveer 0,1 procent van de ondervraagden aan noodzakelijke zorg niet te hebben gebruikt vanwege financiële redenen. Ongeveer 2 procent noemt lange wachtlijsten als reden. Dat laat zien dat niet genoeg geld hebben niet de enige belemmering is voor mensen.

5. Zou een inkomensafhankelijk eigen risico of een aparte regeling voor chronisch zieken beter werken?

Een vast eigen risico is voor mensen met een hoog inkomen makkelijker te betalen dan voor mensen met een laag inkomen. Een inkomensafhankelijk eigen risico kan dit verschil in draagkracht kleiner maken. Bovendien kan het ertoe leiden dat meer mensen een hogere bijdrage leveren aan de zorgkosten. In theorie hoeft de overheid dan minder te betalen en zou de zorgpremie omlaag kunnen.

Maar volgens Groot is zo'n regeling in de praktijk lastig te organiseren. Zorgverzekeraars hebben namelijk geen inzicht in de inkomens van mensen. Daarvoor zouden ze toegang moeten krijgen, wat weer vragen rond privacy oproept.

Bovendien, benadrukt de gezondheidseconoom, krijgen mensen met een laag inkomen deels compensatie via de zorgtoeslag. Maar omdat dat bedrag iedere maand op je rekening wordt gestort, kunnen mensen alsnog schrikken als ze bijvoorbeeld een ziekenhuisrekening van honderden euro's krijgen.

Een andere mogelijkheid is een aparte regeling voor chronisch zieken, omdat zij vanwege hun ziekte hoge zorgkosten hebben en dus altijd hun eigen risico 'kwijt zijn'. In Duitsland en Engeland bestaan uitzonderingen op bepaalde eigen betalingen. Maar het blijft lastig vast te stellen wie daarvoor in aanmerking komt, zegt Groot daarover.

6. Wat is de beste manier om de zorg betaalbaar én toegankelijk te houden?

Groot denkt dat er kansen liggen in het efficiënter organiseren van de zorg. "Nederland geeft in vergelijking met landen als Duitsland en België relatief weinig uit aan medische zorg." Ook het zorggebruik en de uitgaven aan geneesmiddelen liggen hier relatief laag, zegt hij.

Een manier om de zorg betaalbaar te houden, is volgens hem om bepaalde behandelingen van het ziekenhuis naar de huisarts te verplaatsen. "Daarnaast kunnen preventie en passende zorg helpen om onnodige behandelingen te voorkomen. Ook kan het concentreren van bepaalde zorg op specifieke locaties de kosten verlagen."

Het doel is om de zorg efficiënter te organiseren zonder dat patiënten daar onnodig last van hebben. "Voor mensen die het eigen risico niet in één keer kunnen betalen, is er overigens ook een praktische oplossing", zegt hij. Zorgverzekeraars bieden namelijk de mogelijkheid om het bedrag gespreid te betalen. In dat geval hoeft een onverwacht hoge rekening niet meteen volledig te worden betaald.