Criminelen krijgen meer invloed in samenleving, wat kunnen we doen? En andere vragen over ondermijning beantwoord

Jullie vragen worden beantwoord door criminoloog en bestuurskundige Edward van der Torre, die lector Bestuur, Veiligheid en Ondermijning is bij NHL Stenden Hogeschool. Ook legden we jullie vragen voor aan directeur Suzanne Hensels-van Straaten van het Strategisch Kenniscentrum Ondermijnende Criminaliteit (SKC).

1. Hoe werkt ondermijning?

"De meeste mensen hebben wel een beeld bij georganiseerde criminaliteit. Criminelen werken op de een of andere manier samen, in bijvoorbeeld drugshandel en verdienen daar geld mee", begint criminoloog Van der Torre.

Maar daar houdt het niet op. "Georganiseerde misdaad veroorzaakt schade in onze samenleving en dan hebben we het over ondermijning", zegt hij. "Als je als crimineel geld hebt verdiend, dan moet je daar iets mee. Je moet het witwassen. En dat kun je dan misschien in een zorgbedrijf stoppen? Of in vastgoed, dat je verhuurt aan arbeidsmigranten die je makkelijk kunt uitbuiten?", schetst hij. "Die schadelijke gevolgen zijn dan dus best groot."

En ondermijning komt steeds meer voor in Nederland, blijkt uit het eerste en net verschenen Dreigingsbeeld Ondermijning Nederland. Het rapport is opgesteld door het Strategisch Kenniscentrum Ondermijnende Criminaliteit (SKC), in opdracht van het ministerie van Justitie en Veiligheid.

Het doel was om een eerste totaalbeeld te schetsen van wat ondermijning betekent voor onze samenleving. En dat is nogal wat: in het rapport worden vijf dreigingen vastgesteld, waarover minister van Justitie en Veiligheid David van Weel opmerkt dat die dreigingen zich nu opbouwen en dat "die bewaarheid worden als we niet daadkrachtig en langdurig ingrijpen."

Hij schrijft, eveneens in de brief die samen met het rapport naar de Tweede Kamer werd gestuurd, dat het rapport "pijnlijk inzichtelijk maakt dat het een (gevaarlijke) misvatting is om te spreken van een boven- en onderwereld, alsof het gescheiden werelden zijn", terwijl in de praktijk "legale infrastructuren worden misbruikt als middel om crimineel geld te verkrijgen, criminele activiteiten te verhullen of het criminele businessmodel te ondersteunen."

Dit heeft - zo schrijft hij - tot gevolg dat schade zich steeds verder opstapelt, dat de integriteit van onze economie verzwakt en dat de leefbaarheid van wijken en de veiligheid van burgers steeds verder onder druk komen te staan.

2. Hoe heeft het zover kunnen komen?

Hoe heeft de invloed van de georganiseerde misdaad in Nederland zo kunnen toenemen? Daar geeft het rapport geen historische verklaring voor. Maar criminoloog Van der Torre schetst de ontwikkelingen in Nederland:

"Sinds de jaren '70 en '80 is drugscriminaliteit steeds omvangrijker geworden in Nederland en lift die mee op onze gewone economie. Naast drugs zijn er nieuwe verdiensten bijgekomen, zoals uit digitale criminaliteit. Het criminele geld blijft groeien en dat moet ergens heen. Het leidt tot een soort olievlek die zich verder verspreidt in de samenleving."

En niet alleen het criminele geld verspreidt zich verder; er raken ook meer mensen betrokken bij georganiseerde criminaliteit en de gevolgen daarvan, vertelt Van der Torre. "Deze effecten werden lange tijd onderschat. Pas sinds een jaar of vijftien zijn ze meer op ons netvlies gekomen en sindsdien wordt ook de term 'ondermijning' meer gebruikt", vertelt hij.

3. Welke invloed hebben criminelen op de zorg?

De invloed op de zorg verloopt vooral via zorgfraude, antwoordt directeur van het kenniscentrum SKC Hensels-van Straaten. "Ze leveren bijvoorbeeld diploma's of certificaten tegen betaling, waarmee onbevoegde personen aan het werk kunnen in de zorgsector. En het gaat om het frauderen met vergoedingen en dergelijke."

"Je nekharen gaan overeind staan, omdat de georganiseerde misdaad actief is in de zorg", zegt Van der Torre. "Hier komen twee dingen bij elkaar waar een grote muur tussen zou moeten staan. En toch is het wel gebeurd."

Het laat volgens hem zien dat wij een land zijn waarin georganiseerde criminelen kansen zien en benutten, ook als ze daartoe zaken moeten doen met bijvoorbeeld gemeenten. "Ze kunnen zo geld verdienen met ontoereikende zorg en kunnen geld witwassen", zegt hij.

Die kwetsbaarheden van de zorg worden ook benoemd in het dreigingsbeeld van het SKC. "Ze kunnen bijvoorbeeld ontstaan door een personeelstekort of door een tekort aan medicijnen", vertelt Hensels-van Straaten. En daar springen criminelen op in.

4. Hoe manipuleren criminelen precies bestuurders?

De invloed van criminelen op bestuur kan verschillende vormen aannemen, vervolgt Hensels-van Straaten. "Ze kunnen ambtenaren of lokale bestuurders corrumperen om aan informatie te komen." Criminelen halen dan iemand over, kopen iemand om, om zijn of haar macht, positie of kennis te misbruiken.

"Ze kunnen ook psychisch of fysiek geweld gebruiken", vertelt Hensels-van Straaten op basis van het rapport. Maar criminoloog Van der Torre merkt ook op dat je als crimineel natuurlijk niet wil opvallen. "Nu de georganiseerde misdaad zo omvangrijk is, zullen we vaker iets horen over bedreigingen of geweld. Maar als je een goed functionerende crimineel bent, dan probeer je op een andere manier je weg te vinden."

"Je wil liever jezelf afschermen en niet in beeld komen, zodat je je geld kunt blijven verdienen", vervolgt hij. "Je laat 'schone' mensen binnen jouw netwerk een vergunning aanvragen, panden verhuren of een zorgcontract afsluiten. Zo kom je in de positie dat je zaken doet met gemeenten en draagvlak krijgt onder burgers."

"Er zijn dan ook meer subtiele vormen van manipulatie, zeker voor het bestuur van de gemeente", zegt ook Hensels-van Straaten. "Wanneer bijvoorbeeld een crimineel een sportclub sponsort in een gemeente of met crimineel geld een economische rol speelt in een wijk, krijgt hij meer invloed in een wijk en ook eenvoudiger toegang tot bestuurders."

5. Waarom wordt er niet meer gedaan tegen de toenemende armoede en de ronselpraktijken onder jongeren?

Hoewel armoede zeker niet de enige reden is waarom sommige mensen in de criminaliteit belanden, hangt het inderdaad met elkaar samen. "Je ziet vooral dat mensen die aan de onderkant van de samenleving zitten meer last hebben van criminaliteit in hun omgeving", vertelt Van der Torre. "Ze zien het sneller, kinderen op school krijgen er bijvoorbeeld ook eerder mee te maken."

"Jongeren worden in sommige wijken bij hun school, maar ook via sociale media en andere digitale platofrmen, geronseld om in de criminaliteit te stappen", schrijft ook minister Van Weel in de begeleidende brief bij het SKC-rapport.

Het is van groot belang hier iets aan te doen, schrijft hij. Jongeren moeten zich bewust worden van de gevaren van 'snel geld verdienen' en moeten weerbaarder worden. Dat kan bijvoorbeeld door hier op school nadrukkelijk aandacht voor te vragen, staat in de brief.

Niet alleen jongeren raken overigens crimineel betrokken. Het SKC-rapport signaleert een bredere dreiging van steeds meer mensen die betrokken raken bij georganiseerde criminaliteit. Het noemt armoede niet als reden daarvoor.

In het rapport wordt wel de dreiging benoemd dat georganiseerde criminaliteit voorziet in een sociaal vangnet als de overheid daar niet snel genoeg een bijdrage aan levert. "Dit kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer burgers zoeken naar huisvesting, leningen of zorg. Of wanneer ondernemers in geldnood zitten, zoals door de overstromingen rond Valkenburg in 2021. Daar sprongen criminelen op in met bijvoorbeeld vergoedingen voor ondernemersschade", vertelt Hensels-van Straaten.

6. Wat kan er nog meer tegen worden gedaan?

Het begint bij ons bewust worden van de dreigingen van ondermijning, zegt Hensels-van Straaten van het SKC. "Wat voor ons het belangrijkste is, is dat wij met dit rapport aantonen dat onze democratische rechtsstaat en nationale veiligheid wordt bedreigd door ondermijning én doordat wij als samenleving en overheid - bewust en onbewust - ruimte geven aan criminele samenwerkingsverbanden."

"We wijzen in het rapport op veel verschillende kwetsbaarheden in onze samenleving, denk aan kwetsbaarbaarheden in bedrijfsprocessen zoals niet genomen basismaatregelen voor cybersecurity, maar ook aan beperkingen in wet- en regelgeving en aan een verminderd vertrouwen van burgers in de overheid en in elkaar", zegt Hensels-van Straaten. "Al die kwetsbaarheden hebben we vertaald naar dreigingen die schetsen wat ons te wachten kan staan."

Minister Van Weel stelt, deels op basis van dit dreigingsbeeld, drie prioriteiten vast voor het aanpakken van ondermijning: het versterken van een internationale aanpak, het tegengaan van corruptie en het beschermen van onze economie.

Het eerste speerpunt is dus een sterkere internationale aanpak. Omdat criminele netwerken wereldwijd werken, moet de overheid ze ook over de grens aanpakken. Het doel is om de netwerken en hun geldstromen te verstoren en te ontmantelen, bijvoorbeeld door veel nauwer samen te werken met onze buurlanden bij de grensregio's.

Als tweede prioriteit wil de minister corruptie harder aanpakken. Hij stelt dat criminelen 'pionnen' in het bedrijfsleven of bij de overheid nodig hebben die hen - al dan niet onder dwang - voorzien van informatie of toegang. Om dit te stoppen, wil de minister de controle op computersystemen van overheidsdepartementen en uitvoeringsinstanties versterken, zodat misbruik direct opvalt.

Tot slot noemt de minister als derde prioriteit: het tegengaan van criminele inmenging in onze economie door systeemkwetsbaarheden weg te nemen. In sectoren als de zorg en het transport bestaan zwakke plekken waar criminelen misbruik van maken: deze moeten verdwijnen. Ook moet er meer weerstand komen tegen het witwassen van crimineel geld en het gebruik van alternatieve financiële stelsels en netwerken.

Her en der worden in de brief al concrete wetten en maatregelen genoemd om deze prioriteiten kracht bij te zetten. Maar "de komende periode gaat het kabinet de actielijnen in de brief nader uitwerken in concrete maatregelen", staat er ter afsluiting.