Zwarte regen en zware bombardementen: gevolgen Iran-oorlog nog jaren voelbaar voor mens en milieu

Milieuschade klinkt als iets wat minder erg is dan het menselijk leed dat oorlog veroorzaakt. Maar die twee zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, zeggen experts. Zelfs als iemand niet direct wordt gedood of verwond bij een aanval, kan diegene later alsnog veel last krijgen van de gifstoffen die bij diezelfde aanval vrijkwamen.

Zwarte regen boven Teheran

"Milieuschade is ook minder zichtbaar dan menselijk leed", voegt conflictonderzoeker Thijs Jeursen van de Universiteit Utrecht toe. Maar soms is het wél heel zichtbaar. Hij noemt de 'zwarte regen' die neerdaalde op de dichtbevolkte Iraanse hoofdstad Teheran.

Dat gebeurde nadat oliedepots daar in de nacht van 7 op 8 maart door Israël en de Verenigde Staten werden aangevallen. De lucht raakte toen vervuild met oliedeeltjes, fijnstof en andere giftige stoffen. Die kwamen vervolgens met regen en wind weer naar beneden, in een wereldstad waar meer dan negen miljoen mensen wonen.

Dichtbevolkt gebied

"Omdat de stad zo dichtbevolkt is, zijn de gevolgen veel groter dan op een braakliggend stuk land waar weinig mensen wonen", zegt hij daarover. "De mensen in Teheran lijden er meteen onder." De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en het VN-milieuprogramma waarschuwden voor gezondheidsproblemen door de slechte luchtkwaliteit.

De aanvallen op militaire en civiele industrie veroorzaken door de oorlog in Iran en omliggende landen dus direct milieuschade. Iran beschuldigde Israël zelfs van 'ecocide', een term die verwijst naar doelbewuste grootschalige milieuschade.

Giftige dampen

Aanvallen op brandstofvoorraden, olie- en gasinstallaties en militaire bases veroorzaken grote explosies. Daarbij komen chemische stoffen vrij. Maar het is bij de oorlog in Iran moeilijk om precies te achterhalen welke schadelijke stoffen in de lucht terechtkomen, en in welke hoeveelheden, vertelt toxicoloog Jacob de Boer van de Vrije Universiteit.

Wel kan hij met zekerheid zeggen dat het gaat om zwavelachtige en nitreuze dampen. Ook kunnen er bij hoge temperaturen kleine hoeveelheden dioxines vrijkomen, die zeer giftig zijn.

Ademhalingsproblemen

In combinatie met vocht in de lucht kan er door die stoffen zuur gevormd worden. Die zure regen kan ook weer naar beneden komen, op de stad. Omdat de regen is vermengd met allerlei olie- en roetdeeltjes noemen inwoners van Teheran dit 'zwarte regen'.

"Afhankelijk van de concentratie van stoffen in de lucht, kunnen kwetsbare mensen direct moeite krijgen met ademhalen", zegt De Boer. Dit is één van de gezondheidsproblemen die inwoners van Teheran tot nu toe hebben gemeld, naast hoofdpijn en irritaties aan ogen en huid.

Jaren later

Wat de langetermijngevolgen zijn van een oorlog op mensen die werden blootgesteld aan giftige stoffen, is moeilijk in zijn algemeenheid te zeggen, zegt Jeursen. Er zijn oorlogen in het verleden geweest waarvan we later zagen wat het effect was. Denk aan de Vietnam-oorlog, waarin de Amerikanen gigantische delen van Zuid-Vietnam besproeiden met onkruidverdelgers.

Daar zat een zeer giftige dioxine-soort (TCDD) in. Blootstelling aan die stof heeft bijvoorbeeld tot veel ziektes, genetische afwijkingen en misvormingen geleid. Dat zijn duidelijke voorbeelden. "Maar het is best moeilijk om een-op-een vast te stellen of een specifieke giftige stof jaren later invloed heeft gehad op bijvoorbeeld de vruchtbaarheid van mensen", zegt Jeursen.

'Milieuschade stopt niet bij de grens'

"Het is lastig om voor de lange termijn te voorspellen welke giftige impact de oorlog op het Iraanse milieu zal hebben", zegt Jeursen. Maar hij kan wel voorbeelden noemen van wat er zou kunnen gebeuren. "Giftige stoffen kunnen lekken in de bodem en in het grondwater. Giftige dampen waaien naar andere gebieden."

"Nitreuze- en zwaveldampen verdunnen en verdwijnen na verloop van tijd", voegt toxicoloog De Boer hieraan toe. "In tegenstelling tot bijvoorbeeld PFAS dat in de bodem achterblijft." Desondanks blijven de stoffen nog wel even in het milieu. "En de schade stopt dan niet bij de grenzen van een conflict", zegt Jeursen. "De giftige stoffen kunnen via water en lucht ook andere landen treffen."

Schade door industrie en uitstoot

De schade die oorlogen aan het milieu toebrengen, wordt niet alleen veroorzaakt door aanvallen op olie- en gaslocaties van de fossiele industrie. Ook in de stap daarvóór komen schadelijke stoffen in het milieu terecht, vertelt Jeursen. Hij doelt op de ontwikkeling en inzet van materieel, zoals tanks, straaljagers en wapens.

"Een militaire macht heeft olie, brandstof en kerosine nodig voor de gewapende strijd. Straaljagers vormen de meest vervuilende onderdelen, vanwege hun enorme uitstoot."

Fossiele industrie

De uitstoot en productie van brandstof leiden dus ook tot milieuschade. "De fossiele industrie produceert voor de militaire macht, en die macht valt vervolgens de fossiele industrie elders aan."

"Ik probeer daarom altijd milieuschade niet als een apart stukje erbij te nemen. Er zijn heel veel doden, er zijn heel veel mensen op de vlucht, maar oorlog - en zeker deze in het Midden-Oosten - laat zien dat oorlogsvoering ook onlosmakelijk verbonden is met de fossiele industrie", zegt Jeursen. "Het gaat dus niet alleen om effecten van oorlog, maar het zit ingebed in hoe oorlog werkt."

Natuur

Wat tot slot meespeelt in de milieuschade: hoe de natuur eruit zag voordat er werd aangevallen. "De effecten op het milieu in Iran zijn anders dan die in Oekraïne, ondanks het feit dat er in de Oekraïense oorlog vergelijkbare geavanceerde wapens worden gebruikt", licht Jeursen toe.

"Oekraïne heeft veel grote natuurgebieden en agricultuur. De gevolgen voor de biodiversiteit zijn daar dan ook van een heel andere orde dan in het Midden-Oosten." In het Midden-Oosten, en specifiek in Iran, speelt een ander cruciaal probleem, namelijk waterschaarste. "Oorlog kan daar dus meer gevolgen hebben voor de beschikbaarheid en kwaliteit van water, waar dat in Oekraïne niet meteen een probleem is."