Met een volmacht geef je iemand anders toestemming om in jouw plaats een stem uit te brengen. "Het is een uniek systeem", begint Leon Trapman. Trapman is universitair docent Algemene rechtswetenschap aan de Radboud Universiteit en zegt: "In Nederland is het genoeg om een handtekening te zetten op je stempas. Daarmee geef je al volmacht. Andere landen kennen dat systeem eigenlijk niet."
Onderhandse volmacht
Toestemming geven om een andere persoon in jouw naam te laten stemmen, omdat je bijvoorbeeld ziek bent of in het buitenland bent, moet in andere Europese landen vaak eerst via de overheid of gemeente. "Die route kennen we in Nederland ook", vertelt Trapman, "maar die wordt eigenlijk nauwelijks gebruikt."
In Nederland maken we vooral gebruik van de 'onderhandse volmacht', weet de universitair docent. "En die makkelijke route van het onderhandse volmacht, dus puur een handtekening zetten op de stempas, dat gebeurt vrij veel." Kiezers mogen in Nederland zelfs twee volmachtstemmen uitbrengen.
6 maanden celstraf
Het is dus een populaire én makkelijke manier van een stem uitbrengen met behulp van een andere persoon. Maar, hij is ook erg fraudegevoelig, stelt Trapman. "Het risico op dit soort incidenten wordt hiermee wel groot", zegt hij over de situatie in Gorinchem.
Het Openbaar Ministerie (OM) is sinds deze week een onderzoek gestart. Hierbij worden ook inwoners betrokken die hebben gestemd via een volmacht. Mochten er in de stad echt stemmen zijn geronseld dan zijn degene die dit hebben uitgevoerd strafbaar, vertelt de universitair docent. "Het is een misdrijf. En daar staat een gevangenisstraf van maximaal 6 maanden op."
Al zeker 10 jaar kritiek
Door zo'n straf op te leggen willen wetgevers benadrukken dat fraude via het volmachtstemmen een serieus probleem is, zegt Trapman. "Al doet het zich weinig voor, het is wel belangrijk om daar streng op te zijn." Hij is dus kritisch op het systeem, net als de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE)." Deze organisatie spreekt zich al zeker sinds 2012 uit over het volmacht stemmen in Nederland.
Meer dan 10 jaar geleden zei de OVSE al dat volmachten strijdig zijn met stemgeheim en dat het gevaar van fraude en misbruik bij deze manier van stemmen sterk op de loer ligt.
Stemmen toegankelijk houden
Maar in de tussentijd zijn er geen veranderingen aangebracht en stemmen we in Nederland nog steeds veelal via onderhandse volmacht. Waarom eigenlijk? "Het voorziet een duidelijk behoefte", kan Trapman vertellen.
"Het is er om de toegankelijkheid van de stemmingen te waarborgen", legt hij verder uit. "Je wilt zoveel mogelijk mensen in staat stellen om hun stem uit te brengen en die volmachtregeling helpt daar natuurlijk bij." Het is dus ook juist een democratisch middel.
Strengere regels
Want ook als je in persoon niet naar de stembus kunt, kun je iemand machtigen om voor jou te stemmen, legt de universitair docent uit. "En dus we moeten er ook niet al te rigoureus (drastisch, red.) in gaan snijden, wat mij betreft."
Wel zouden de regels voor het volmachtstemmen strenger kunnen, geeft hij toe: "Door die onderhandse volmacht misschien helemaal af te schaffen of toch in omvang iets terug te dringen", noemt Trapman als mogelijkheden.
'Geen zorgen'
Maar moeten we ons nu dan zorgen maken over stemmen tijdens gemeenteraadsverkiezingen (en Tweede Kamerverkiezingen)? "Niet direct", zegt Trapman.
"Ik denk dat het helpt dat de incidenten vaak wel aan het licht komen. Er zijn allerlei waarborgen om misbruik van die volmachtregelingen tegen te gaan. En zolang dit gehandhaafd wordt en ontdekt wordt, en ik heb het idee dat dat redelijk vaak gebeurt, hoeven we ons niet direct zorgen te maken."
