Zelfrijdende Tesla's mogelijk binnenkort op Nederlandse wegen, maar wie is verantwoordelijk bij een ongeluk? 'Er gaan geheid dingen mis'

Tesla hoopt morgen goedkeuring te krijgen om auto's met hun 'Full Self-Driving (FSD) Supervised'-systeem in Nederland de weg op te laten. Deze auto kan een groot deel van de taken overnemen van de bestuurder zoals routenavigatie, sturen, wisselen van rijstrook en parkeren.

Bestuurder blijft nodig

De term 'Supervised' geeft aan dat het hier gaat om zeer vergevorderde rijhulp, maar dat de mens nog steeds nodig blijft. In de praktijk houdt dit in dat de bestuurder alert moet blijven en te allen tijde de handen bij het stuur moet houden.

Het bedrijf van Elon Musk gaf eerder aan te verwachten dat morgen (10 april) in Nederland een definitieve klap op het dossier wordt gegeven. Hoewel Tesla deze datum noemde, hield de Nederlandse Dienst Wegverkeer (RDW) zelf nog een slag om de arm door enkel te bevestigen dat de laatste fase van de beoordeling in volle gang is.

Handen bij het stuur

Omringende landen zullen de beslissing van RDW met grote interesse volgen, omdat Nederland als toegangspoort kan fungeren voor de rest van de Europese Unie. Een positief oordeel van de Nederlandse autoriteiten kan voor Tesla een brug vormen om het systeem later dit jaar breed uit te rollen over het continent.

Bij zelfrijdende auto's komt snel de vraag op wie er verantwoordelijk is als er een ongeluk mee gebeurt. Doordat het om een auto gaat waarbij de bestuurder de handen bij het stuur moet houden, is de situatie hier juridisch hetzelfde als bij andere auto's: de persoon achter het stuur is verantwoordelijk, zegt Rembrandt Groenewegen, jurist verkeer en letselschade bij DAS Rechtsbijstand.

Geen vervanging van de mens

Hij wijst erop dat de technologie nog altijd slechts een hulpmiddel is en nog geen vervanging van een mens. "De bestuurder moet tijdens het rijden altijd goed opletten en is verplicht om in te grijpen op het moment dat er iets gebeurt. De verantwoordelijkheid verschuift voorlopig dus niet van de mens naar de software of de fabrikant van het voertuig."

Als er een ongeluk gebeurt met een zelfrijdend voertuig, kunnen verzekeraars de schade ook nog altijd verhalen op de persoon die achter het stuur zat, wanneer er sprake is van 'bewuste roekeloosheid'. "Hierbij moet je denken aan het gebruik van je telefoon of het besluit om je stoel achterover te zetten of een film te gaan kijken tijdens het rijden."

Mens niet langer verantwoordelijk

Wat als er iets misgaat door een beslissing van het zelfrij-systeem? Dan is het aantonen van een fout van de zelfrij-software volgens Groenewegen best een uitdaging. De benodigde voertuigdata is vaak niet zomaar toegankelijk voor de eigenaar van de auto. "En mocht de fabrikant de data niet vrijgeven, dan zul je naar de rechter moeten stappen om dat via de feiten en omstandigheden af te dwingen."

De toekomst van aansprakelijkheid hangt samen met de mate van autonomie van het voertuig. Groenewegen: "Er komt natuurlijk een tijd dat die voertuigen volledig zelf op de weg gaan rijden. In zo'n scenario, waarbij er fysiek geen bestuurder meer aanwezig is, kan de mens niet langer verantwoordelijk worden gehouden. Dan verschuift de aansprakelijkheid naar de auto of de eigenaar, waarbij de verzekeraar de schade vergoedt."

'Geheid dingen mis'

Emeritus hoogleraar Transportbeleid Bert van Wee ziet de mogelijke toelating van zelfrijdende Tesla's als een grote stap, maar uit ook zorgen over de veiligheid. Hij heeft er zijn bedenkingen bij als de RDW groen licht zou geven voor toelating op álle Nederlandse wegen. "In de bebouwde kom of smalle straatjes kan er veel sneller wat misgaan door onverwacht overstekende kinderen of een bevroren bruggetje."

"Op de lange termijn verwachten we dat een zelfrijdende auto veiliger is dan wanneer deze door een mens wordt bestuurd. Maar in de fase waarin zelfrijdende auto's voor het eerst worden toegelaten, gaan er geheid dingen mis", weet Van Wee. "Dat zien we nu ook al in China en de VS. Als dat in de beginfase vaak gebeurt, loop je het risico dat mensen zich tegen zelfrijdende auto's keren, zelfs als deze eigenlijk veiliger zijn."

Negatieve emoties

De maatschappelijke tolerantie voor fouten van een geautomatiseerd systeem is namelijk erg laag, zegt Van Wee. "Als er elke week een kind of bejaarde wordt doodgereden door een zelfrijdende auto, roept dat veel negatieve emoties op."

In de huidige fase is het praktische nut voor de automobilist volgens hem sowieso nog vrij beperkt. Je mag immers nog niet ontspannen of even iets anders gaan doen tijdens de rit. "Deze tussenfase, daar schieten we natuurlijk als bestuurder niet zoveel mee op."

Kunstmatige intelligentie

Gijs Dubbelman doet namens de Technische Universiteit Eindhoven onderzoek naar 'Mobile Perception Systems'. Dat is de technologie waarmee zelfrijdende auto's verkeerssituaties kunnen inschatten. Hij legt uit dat kunstmatige intelligentie het kloppend hart is van zelfrijdende auto's.

Een belangrijk onderdeel van AI is dat het leert van voorbeelden, zegt hij. "Deze systemen maken gebruik van geavanceerde sensoren, zoals camera's en radar, om de wereld te interpreteren."

'Europa loopt achter'

"Door duizenden voorbeelden te verwerken, leert de auto de omgeving stap voor stap beter begrijpen en anticiperen op verkeerssituaties", legt hij uit.

Dubbelman vindt dat Europa momenteel achterloopt op landen als de VS en China. "Het is hoognodig dat we deze auto's de weg op laten, want om veilige AI-systemen te maken moet je de openbare weg op om te leren." Zonder deze praktijktests kan de Europese auto-industrie volgens Dubbelman haar concurrentiepositie kwijtraken aan grote buitenlandse spelers.

Stedelijke omgeving uitdaging

Hij ziet de mogelijke toelating voor alle wegtypen als een indrukwekkende technische prestatie, maar weet ook dat een stedelijke omgeving veel uitdagender is voor software dan een snelweg.

"Hoewel er in een Tesla altijd een bestuurder moet zitten, geeft een mogelijke goedkeuring voor álle wegen aan dat het systeem krachtig genoeg is om ook de stad te begrijpen."