Zelfcensuur, zuivering en ziekte: druk van regering-Trump op de wetenschap heeft grote gevolgen

Afgelopen week liet het Amerikaanse ministerie van Oorlog - zoals het defensieministerie tegenwoordig heet - weten geen zaken meer te doen met de Harvard Universiteit. De reden: 'te woke, te internationaal, te radicaal'.

'Cynische situatie'

Het is een opmerkelijk besluit, aangezien Harvard met afstand de meeste Nobelprijswinnaars van de hele wereld heeft voortgebracht en als een van de allerbeste universiteiten wordt beschouwd. Het past wel in een lange rij van acties van de Amerikaanse regering tegen kennisinstituten die niet in de rechts-nationalistische MAGA-ideologie passen.

Natuurkundige en voormalig minister van Hoger Onderwijs Robbert Dijkgraaf is bezorgd over de ontwikkelingen in Amerika. "Het cynische van de situatie in de Verenigde Staten is dat dit vooral gebeurt op terreinen in de wetenschap die de meeste impact hebben op de samenleving", zegt hij.

Data veiligstellen

"Als het gaat over klimaat, milieu, gezondheid, vaccins, dan zijn dat precies de onderwerpen die nu politieke tegendruk krijgen. Veel van de collega's die wij spreken in de medische wereld, of die klimaatonderzoek doen omdat ze de gezondheid van mensen en de planeet willen bevorderen, voelen deze druk nu heel sterk."

Dijkgraaf maakt zich ook zorgen om kennis en data uit de VS die in rap tempo ontoegankelijk worden. "Onderzoekers zijn momenteel heel hard bezig om data die uit Amerikaans onderzoek naar voren komen, bijvoorbeeld klimaatdata en gezondheidsdata, veilig te stellen. Ze bouwen 'mirror sites' in de rest van de wereld." Op die manier worden onderzoeksdata bij universiteiten buiten Amerika opgeslagen.

Internationale organisaties

Dijkgraaf denkt dat het Amerikaanse beleid ook grote gevolgen kan hebben voor de toekomst, omdat de Verenigde Staten zich teruggetrokken hebben uit veel VN-organisaties. "Bijvoorbeeld uit het klimaatpanel, waar afspraken gemaakt worden rondom klimaat", legt hij uit.

"Dat betekent dat belangrijke data, ook al zijn ze er wel, niet meer geleverd gaan worden aan die internationale organisaties. En dat betekent eigenlijk ook dat een gedeelte van ons radarscherm zwart is geworden." Daarover maken wetenschappers in de hele wereld zich zorgen, ziet Dijkgraaf, die als aankomend voorzitter van de Internationale Wetenschapsraad veel collega's in andere landen spreekt.

Wantrouwen

Ook de medische wetenschap in de VS wordt aangevallen door de regering, vertelt een van oorsprong Nederlandse kinderarts. Ze wil anoniem blijven, omdat zij en het ziekenhuis waar ze werkt bang zijn voor wraakacties vanuit de overheid.

"Je ziet de afgelopen tijd steeds meer argwaan bij mensen, bijvoorbeeld tegenover bepaalde behandelingen of het vaccineren van kinderen. Ik werk hier al vele jaren en ben dit soort situaties altijd tegengekomen, maar het is nu veel meer en veel luider. Het is duidelijk dat mensen ons gewoon niet meer vertrouwen."

Minister Kennedy

De kinderarts denkt dat haar eigen minister medeverantwoordelijk is voor deze vertrouwensbreuk. "Het is erg moeilijk om je werk als arts te doen als je eigen minister van Volksgezondheid, Robert F. Kennedy Jr., die geen wetenschapper is en geen arts, beslissingen neemt over dingen die hij ergens via AI heeft opgezocht, en die vol met fouten zitten. Het is gewoon idioot, lachwekkend."

Dat heeft grote gevolgen, ziet deze dokter. "Laatst had ik in het ziekenhuis een kind dat echt behoorlijk ziek was, maar die boodschap kwam niet aan." Ze was elke dag bezig met deze jonge patiënt en gaf bij de ouders aan dat er meer testen nodig waren. "En dan was het antwoord continu: 'Nee, want je wil alleen maar meer doen omdat je dan meer geld verdient'. Terwijl ik hier gewoon in loondienst werk en niets extra verdien aan meer onderzoek. De ouders hielden de nodige zorg echt tegen."

Opkomen voor kinderen

"Er zijn weken waarin ik me afvraag of ik dit werk nog wel wil doen. We worden gewoon ondergeduwd, dat voelt heel heftig. Kennedy kweekt een totale cultuur van wantrouwen. Maar ik wil de kinderen ook niet in de steek laten. Ik moet opkomen voor een kind dat niet voor zichzelf kan spreken."

"De overheid speelt met de volksgezondheid", besluit de kinderarts. "En dat is eigenlijk heel gek, want je wil als overheid toch dat mensen gezond zijn en kunnen werken, en ook belasting kunnen betalen."

Zelfcensuur in wetenschap

Een ander gevolg van de intimidatie van de Trump-regering is zelfcensuur, vertelt de Amerikaanse Meredith Glaser. Zij werkt aan de Universiteit van Amsterdam als expert op het gebied van duurzame mobiliteit.

Ze staat bekend als 'de fietsprofessor' en kijkt bijvoorbeeld naar wat steden als Amsterdam of Kopenhagen uniek maakt, en hoe die kennis vertaald kan worden naar steden die nog aan het begin van hun "fietsrevolutie" staan.

Fietsen 'gepolariseerd'

Glaser merkt overduidelijk dat er een andere wind waait in haar oude thuisland. "We kregen in het verleden veel bezoek uit de VS, van delegaties die wilden leren hoe ze hun stad fiets- en voetgangersvriendelijker konden maken."

Maar opeens is dit thema in de VS sterk gepolitiseerd geraakt. "Fietsen, en wat we actieve mobiliteit noemen, wordt opeens bestempeld als 'woke', terwijl het economische en gezondheidsgerelateerde noodzaken zijn."

Ideologische zuivering?

"Ik hoor van collega's dat onderzoeksvoorstellen en subsidieaanvragen worden gezuiverd van bepaalde termen", vervolgt Glaser. "Specifieke bewoordingen rondom sociale rechtvaardigheid, evenals termen gerelateerd aan de lgbtq+-gemeenschap of diversiteit en inclusie, worden systematisch verwijderd."

"Dit soort woorden zijn simpelweg niet langer toegestaan in officiële aanvragen", gaat ze verder. "Zelfs woorden als 'fietsen' zijn problematisch geworden. Veel mensen met wie we samenwerken hebben hun financiering verloren, specifiek voor projecten die met de fiets te maken hebben."

Zorgen om studenten

"Het meest zorgwekkende is volgens mij het groeiende wantrouwen in de wetenschap", vervolgt Glaser. "Dat gebrek aan vertrouwen is diep verontrustend, want als we de wetenschap niet meer kunnen vertrouwen, wat blijft er dan nog over?"

Glaser denkt dat het een fundamenteel probleem is, met enorme impact op toekomstige generaties wetenschappers in de VS en de wereld. "Studenten die nu aan de universiteit studeren, krijgen mogelijk heel andere kaders aangeleerd over onderwerpen die cruciaal zijn voor de toekomst van onze planeet."

Thema's van de toekomst

Ze doelt op klimaatverandering en klimaatbestendigheid, maar ook op 'sociale rechtvaardigheid, gelijkheid en inclusie binnen de stedelijke planning'.

"Dit zijn thema's die echt belangrijk zijn voor de toekomst van onze steden. Wereldwijd hebben gemeenten deze onderwerpen juist hoog op hun politieke agenda gezet. Wanneer de VS zich nu actief distantieert van deze belangrijke thema's, is het de vraag wat de gevolgen daarvan zullen zijn."

Onderzoekers willen naar Europa

Ondanks de zorgen over de moeilijke situatie voor veel wetenschappers in de Verenigde Staten, ziet Robbert Dijkgraaf ook kansen. "We zien actieve programma's om wetenschappers naar China of naar Europa te halen. En er is ook heel veel belangstelling voor. Op de Europese onderzoeksprogramma's die specifiek gericht zijn op het aantrekken van talent van elders komen nu veel meer aanmeldingen vanuit de Verenigde Staten."

"Want wat maakt een plek aantrekkelijk? Dat is niet alleen onderzoeksgeld en materiaal, maar dat zijn ook de waarden: de academische vrijheid, de openheid en de transparantie. En die staan op dit moment gewoon onder druk."