Wetenschappers willen minder massale klimaattoppen en meer concrete deals: 'Anders over 30 jaar nog aan het praten'

Terwijl tienduizenden deelnemers in Brazilië aanschuiven voor de dertigste klimaatconferentie van de VN, vragen steeds meer wetenschappers en (oud-)onderhandelaars zich af of deze vorm van massale klimaattoppen nog werkt. Zij denken dat het huidige systeem veel te traag en ingewikkeld is, en dat er hervormingen nodig zijn om klimaatverandering beter te bestrijden.

'Vooral veel mooie woorden'

"Er komen tienduizenden mensen naartoe, maar de kernonderhandelingen worden steeds kleiner", ziet bosexpert Gert-Jan Nabuurs van Wageningen University & Research (WUR). "En de belangrijkste landen doen niet eens meer mee bij de essentiële gesprekken is mijn indruk."

Nabuurs kent de klimaatonderhandelingen van binnenuit. De hoogleraar Europees Bos werkte mee aan vijf grote rapporten van de Verenigde Naties, de zogeheten IPCC-rapporten. "De laatste jaren wordt er veel gepraat over belangrijke slotverklaringen, maar dat zijn geen wettelijk bindende afspraken. Er worden vooral mooie woorden gesproken."

Minder actiebereidheid en impact

Volgens Nabuurs ligt de nadruk bij de klimaattoppen inmiddels te veel op het spektakel: "Ondertussen neemt de actiebereidheid van landen alleen maar af. Van een wettelijk bindend verdrag, zoals het Kyoto-protocol uit 1997, zijn de slotverklaringen geleidelijk aan afgezwakt tot nogal vage teksten die juridisch niets betekenen."

Daarmee neemt de impact van deze grote klimaattoppen af. Dat terwijl er geen tijd te verliezen is, waarschuwt de wetenschapper. "Het circus eromheen wordt steeds groter, maar de daadwerkelijke onderhandelingen door de landendelegaties stellen eigenlijk steeds minder voor."

Te veel uitstoot

Demissionair minister Sophie Hermans van Klimaat en Groene Groei vindt de top wél belangrijk, ook zij reist af naar Brazilië.

Een trip die volgens haar essentieel is, ondanks de constatering dat de wereld na decennia van klimaatonderhandelingen nog steeds te veel CO₂ en andere broeikasgassen uitstoot: "We kunnen dit niet in ons eentje oplossen. Juist daarom moeten landen elkaar blijven opzoeken."

'Niet zo snel als gedacht'

Dat de overgang naar schone energiebronnen te langzaam verloopt, ziet ook de minister: "Het gaat op sommige onderdelen goed, maar niet zo snel als we dachten."

"De wereld is ook veranderd: er is oorlog in Oekraïne, landen leggen elkaar handelstarieven op. Dat heeft invloed op investeringen in verduurzaming."

Belangrijk moment

Die veranderde omstandigheden zijn juist reden om bij elkaar te komen, vindt Hermans. "Deze dertigste VN-top in Brazilië is een belangrijk moment om te praten over het aanpakken van klimaatverandering én over energie-onafhankelijkheid."

"We moeten de wereld schoon doorgeven", gaat ze verder, "maar ook ervoor zorgen dat we niet afhankelijk blijven van regimes die onze energievoorziening gebruiken als wapen. Het gaat niet meer om grote woorden of hogere getallen. Het gaat om concrete acties."

'VN verliest daadkracht'

Maar juist die concrete acties ontbreken, volgens Nabuurs. "Natuurlijk heeft met elkaar praten effect. Er gebeuren absoluut goede dingen op zo'n top, en de massale aandacht voor klimaatverandering is goed. Maar echt bindende maatregelen blijven uit, de Verenigde Naties verliezen daadkracht."

Volgens Nabuurs is het tijd om het roer om te gooien: "Je ziet dat de grote multilaterale onderhandelingen vastlopen. We komen niet verder met bijna 200 landen aan tafel, waarvan een groot deel nauwelijks wil bewegen. De EU zou beter rechtstreeks kunnen onderhandelen met grote machtsblokken zoals China, India, Brazilië en de VS. Dan kun je sneller vooruit."

In gesprek blijven

Hermans wuift die kritiek niet weg. "We doen het én-én", zegt ze. "Binnen Europa trekken we gezamenlijk op, we hebben net met 27 lidstaten een akkoord bereikt. En natuurlijk zoeken we ook samenwerking met landen, bijvoorbeeld met Canada en Australië. Maar het blijft belangrijk om met álle landen in gesprek te blijven, ook met de minder ambitieuze, om dit wereldwijd vraagstuk op te lossen."

Maar of dit soort pragmatisme gaat werken, is de vraag. Hoe effectief is een top waar landen als Saoedi-Arabië, Rusland en Iran meepraten over klimaatbeleid, terwijl hun economieën draaien op fossiele brandstoffen? Dat vragen veel deskundigen zich af.

'Weten heel goed wat nodig is'

"Je moet nu iets anders doen, anders zijn we over 30 jaar nog steeds aan het praten", benadrukt Gert-Jan Nabuurs. "We weten heel goed wat nodig is, wetenschappelijk staat dat als een paal boven water."

"Dus je kunt die actie ondernemen, bijvoorbeeld door een aantal Afrikaanse landen te ondersteunen waar een enorme bevolkingsgroei gaat plaatsvinden", vertelt hij. "Dit zal ook de nodige economische ontwikkeling met zich meebrengen en die moet met vergroening ondersteund worden. Dat kan bilateraal, bijvoorbeeld samen met China, en in een langjarig en consistent traject. Ik denk dat zoiets nodig is."

Landen die willen

Sowieso denkt Nabuurs dat een 'coalition of the willing' meer effect heeft dan megatoppen met allemaal dwarsliggers. "Als je zeven of acht grote partners aan tafel hebt zitten, dan heb je al 60 tot 70 procent van de wereldwijde uitstoot te pakken."

Hij noemt de EU, China, India, Brazilië en Canada. "En wie weet met een andere regering op termijn ook weer de Verenigde Staten. Als je met zo'n groep landen ambitieuze stappen zet, dan ben je al een heel eind", zegt hij tot slot.