Weer onrust bij Straat van Hormuz: de gevolgen van nieuwe aanvallen en mogelijke 'Trump-tol'

Hoe kon het zo gauw weer misgaan? Volgens geopolitiek duider en wetenschapper Tim Sweijs van het The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS) was de wapenstilstand vanaf het begin al wankel. "Er was een kortstondig staakt-het-vuren voor 60 dagen aangekondigd, waarin er werd geprobeerd om bij een aantal fundamentele onderwerpen overeenstemming te krijgen."

'Trump staat in z'n hemd'

Maar dat mislukte al snel. "De vooruitgang aan de onderhandelingstafel was beperkt", legt Sweijs uit. "Zo wilde Iran minder opgeven dan gehoopt, als het bijvoorbeeld gaat om het nucleaire programma van het land. En president Trump schreeuwde heel hard, maar heeft vervolgens niet veel bereikt in dit conflict. Hij staat in de internationale opinie een beetje in zijn hemd."

Volgens Sweijs is de nieuwe geweldsuitbarsting in de regio een "voortzetting van politiek, maar dan met andere middelen: de strijdende partijen testen elkaar op militair gebied, terwijl er achter de schermen nog wel contact is. Er wordt nog steeds gepraat, via Oman en Qatar, maar er wordt ook geschoten om opnieuw te laten zien aan elkaar wie het meeste uithoudingsvermogen heeft."

Reders houden hun hart vast

Nu de situatie in de Perzische Golf opnieuw uiterst gespannen is, maken reders zich grote zorgen. Directeur Annet Koster van de Koninklijke Vereniging van Nederlandse Reders (KVNR) schetst een zorgelijk beeld van de actuele stand van zaken voor de zeevaart: "Gedurende het tijdsvenster van de wapenstilstand konden de meeste van onze schepen gelukkig wegkomen uit de Straat van Hormuz", vertelt ze.

Maar die relatieve rust is inmiddels alweer voorbij. "Het is nu weer ontzettend spannend door de over en weer uitgevoerde aanvallen in de Perzische Golf. Het scheepsverkeer stort eigenlijk direct weer in."

Tegenstrijdige informatie

De escalatie heeft ertoe geleid dat reders direct voorzorgsmaatregelen hebben genomen: "Er varen op dit moment geen schepen van ons meer het gebied in. Er zijn nog wel een aantal schepen daar, met bemanningen die daar aan het werk waren."

De tegenstrijdige informatie rondom de crisis zorgt voor veel onrust bij reders. "Een van de oorlogvoerende partijen roept dat de Straat gesloten is, terwijl de andere partij dit juist tegenspreekt. Er is simpelweg veel onduidelijkheid", vertelt Koster.

Tol voor schepen

De zenuwen in de sector worden verder aangewakkerd door politieke verklaringen vanuit Washington. "Trump heeft aangekondigd op zeer korte termijn met details te komen voor een plan om tol te gaan heffen in de regio", zegt Koster. "Wat dat precies inhoudt, ja dat is de grote vraag die momenteel boven de markt hangt en waar alle reders zich grote zorgen over maken."

Volgens Koster zou zo'n tolplan in strijd zijn met het internationale recht en het beginsel van de vrije doorvaart. Zijzelf, en volgens haar ook de internationale gemeenschap, is er dan ook fel op tegen. "Het zogeheten 'Mare Liberum' is een uitvinding van Nederlandse Hugo de Groot. Dat houdt in dat je overal ter wereld vrij moet kunnen doorvaren, tenzij er van tevoren duidelijke afspraken over zijn gemaakt." Dat is bijvoorbeeld het geval bij het Suezkanaal of het Panamakanaal."

'Links tussen Iran en Rusland'

Als de situatie verder escaleert, dreigt een geopolitieke kettingreactie die de hele wereld kan raken, denkt wetenschapper Tim Sweijs. "Dan krijg je een systeemoorlog. We zien bijvoorbeeld links tussen Iran en Rusland de laatste jaren."

"En", gaat hij verder, "als de Verenigde Staten volledig verstrikt raken in het conflict in het Midden-Oosten, kan dat elders deuren openen. Xi Jinping is wel heel beducht en voorzichtig. Maar hij kan op een gegeven moment denken: 'Amerika is zo verzwakt, als ik nu een oorlog in het Oosten begin, dan kunnen zij daar niet tegen optreden.'"

'Trump-vrezers'

Ondertussen blinkt Europa volgens de analist vooral uit in passief gedrag door angst voor wraak vanuit de VS. "We gedragen ons momenteel als Trump-vrezers die bang zijn dat Amerika Europa de stekker uit de NAVO trekt."

Toch ligt er volgens Sweijs wel degelijk een concrete taak voor de Europese landen zodra het stof enigszins is gedaald. "We moeten niet lijdzaam blijven toekijken, maar direct verantwoordelijkheid nemen. Als er weer een staakt-het-vuren is, zouden we kunnen kijken hoe we bij kunnen dragen aan het vrije zeeverkeer."