Wat wil president Volodymyr Zelensky bereiken met nieuwe verkiezingen en referendum in Oekraïne? 'Hij danst op een koord'

Tijdens het bezoek van president Zelensky sprak hij de Tweede Kamer toe, ging hij langs bij demissionair premier Schoof en de koning, én gaf hij een persconferentie over de oprichting van een commissie die Oekraïense schadeclaims gaat beoordelen. Dat terwijl hij dus ook allerlei concessies doet als het gaat om verkiezingen in oorlogstijd, de toekomst van de Donbas en de vraag of Oekraïne bij de NAVO komt.

Oorlog is 'voelbaar in alles'

Voor de Oekraïense journalist Anna Gin gaat het bezoek aan Nederland grotendeels aan haar voorbij. "Ik zie het als onderdeel van de noodzakelijke diplomatie om steun te behouden. Nederland hoort bij de landen die wapens en middelen leveren", legt ze uit. "Maar eigenlijk zie ik Nederland gewoon als een onderdeel van de EU. In geopolitieke zin kan ik er niet veel zeggen."

Ze woont in Charkiv, de tweede stad van Oekraïne, op korte afstand van de Russische grens. De stad wordt vrijwel dagelijks bestookt met raketten en drones. En dat is voelbaar in álles, vertelt Gin. "Vlak voor het gesprek hoorde ik nog een harde inslag. Er is te weinig stroom om apparaten te gebruiken. De lift werkt niet en internet valt steeds uit. Soms brandt de lamp, maar verder doet niets het. Dat is onze dagelijkse realiteit."

Verkiezingen zijn 'totaal misplaatst'

Met mogelijke nieuwe verkiezingen houdt de journalist zich niet bezig. "Hier draait alles om veiligheid, water, warmte, beschietingen en begrafenissen. Als je in Charkiv levend wakker wordt, is dat al geweldig", vertelt ze. "Ik heb nog niet iemand horen zeggen dat we nú verkiezingen moeten houden. Het voelt absurd, totaal misplaatst."

Ook een referendum over de Donbas ziet Gin niet zitten. "Na 4 jaar zou zo'n vraag niet eens gesteld mogen worden. Iedereen die logisch nadenkt begrijpt toch dat als je iets weggeeft aan een oorlogsmisdadiger", vertelt ze. "'Hier Poetin, neem de Donbas maar, vergeet dat je ons 4 jaar hebt gedood, families hebt vernietigd, miljoenen hebt verdreven.' En dan zou het klaar zijn? Natuurlijk niet. Morgen staat hij in Charkiv."

'Hij wil ons breken'

Ze benadrukt dat ze wel graag zo snel mogelijk een einde aan de oorlog wil. "Ik háát oorlog, meer dan wat dan ook. Maar territoriale concessies en zogenaamde veiligheidsgaranties op papier houden Poetin niet tegen. Hij wil Oekraïne vernietigen, hij wil doden, hij wil onze wil breken. Dat is overduidelijk."

Daarom ergert de vraag over het referendum haar. "Alsof je kunt onderhandelen met een moordenaar die je huis is binnengedrongen, je familie heeft afgeslacht, je dochter heeft verkracht en dan zegt: 'Geef me ook nog de letnia kuhnja (de zomerkeuken, een bijgebouw red.), dan vertrek ik.' Hij vertrekt niet. Kwaad moet gestopt worden. Dat is de werkelijkheid waarin wij hier leven."

'Meesterlijke zet' van Kyiv

Historicus en oud-correspondent in Moskou Hubert Smeets noemt daarentegen de uitspraken van Zelensky een 'meesterlijke zet van Kyiv'. "Rusland roept namelijk al ruim een jaar dat Zelensky niet meer legitiem is omdat er in 2024 verkiezingen hadden moeten zijn", legt hij uit.

"Daarom stond in het Amerikaans-Russische plan dat er binnen 100 dagen verkiezingen moesten worden gehouden, zonder rekening te houden met veiligheid", gaat hij verder. "In het nieuwe Europese plan is die termijn verruimd naar 200 dagen."

Driekwart tegen afstaan van Donbas

Verkiezingen bespreekbaar maken laat volgens Smeets zien dat Zelensky democratisch wil zijn. "Bovendien gaat hij nog een stap verder door direct ook een referendum over mogelijke territoriale concessies voor te stellen."

Maar Zelensky weet volgens de historicus dat ongeveer driekwart van de Oekraïners tegen het afstaan van grondgebied zoals de Donbas is. "Dus dat is strategisch zeer sterk, want wie wél verkiezingen wil maar geen referendum, moet uitleggen waarom. De internationale druk om snel verkiezingen te hebben is hierdoor minder geworden."

Dansen op een koord

Ook Zelensky's uitspraak dat NAVO-lidmaatschap geen absolute voorwaarde meer is, ziet Smeets als een slimme strategische zet. "Rusland wil dat Oekraïne afziet van NAVO-lidmaatschap, Trump is terughoudend, terwijl Europa de optie open wil houden. Zelensky manoeuvreert precies tussen die 3 posities in. Hij danst op een koord tussen Amerika, Europa en de druk in eigen land."

'Geen garanties dat Poetin zal stoppen'

De Oekraïens politicoloog en hoogleraar Olexiy Haran aan de Nationale Universiteit van Kyiv-Mohyla Academie kijkt met groeiende verbazing en argwaan naar de huidige geopolitieke ontwikkelingen. "Op de een of andere manier heeft Trump alle narratieven van Poetin overgenomen."

Vooral het idee dat Oekraïne delen van de Donbas zou moeten opgeven, noemt hij gevaarlijk. "En er zijn geen garanties dat Poetin zal stoppen. En zelfs mèt garanties: het zou betekenen dat er een soort internationale erkenning komt voor Rusland als bezetter."

'Idioot idee'

Zelensky's recente uitspraken over verkiezingen in oorlogstijd ziet ook Haran vooral als een reactie op Amerikaanse druk. "Het is een idioot idee. Verkiezingen onder bombardementen? Nee. Verkiezingen onder de staat van beleg? Dat kan niet. Vrije verkiezingen en oorlogsrecht gaan gewoon niet samen."

Uit onderzoek blijkt dat ook de bevolking dat zo ziet, vertelt Haran. "Volgens peilingen steunt maar 9 procent van de Oekraïners het idee om nu verkiezingen te houden. Zelfs na een staakt-het-vuren en met garanties zegt maar 25 procent dat het kan. En 57 procent wil verkiezingen alleen na het volledige einde van de oorlog en een definitief vredesakkoord."