Wat doen social media nou echt met het brein van jongeren? Dat wil deze wetenschapper onderzoeken met hersenscans

"Sociale media worden vaak geassocieerd met veranderingen in mentale gezondheid. Dat is een redelijke aanname, maar zeker weten doen we dat niet", zegt Roshan Cools, hoogleraar cognitieve neuropsychiatrie en directeur van Donders Centre for Neuroimaging (DCCN), in Nijmegen. Ze kan niet vaak genoeg benadrukken dat een oorzakelijk verband nooit is aangetoond. Haar handen jeuken om verder onderzoek te doen.

Dopamine

Er lijkt al wel overeenstemming over waar de wetenschap het moet zoeken, namelijk in dopamine. Dat stofje werkt als benzine voor het brein. Als dopamine omhoog gaat, heb je veel zin om dingen te doen, om te bewegen en na te denken. Als dopamine omlaag gaat, word je juist inactiever. "Bij sociale mediagebruik zie je dat het impact heeft op motivatie, stemming en aandacht. Maar of dat komt door dopamine, dat weten we niet. Dat moeten we meten."

Roshan Cools wil dat graag onderzoeken door bij grote groepen mensen PET-scans te doen, waarbij je de dopamine in de hersenen ook echt kunt meten. "Het liefst wil je dat bij verschillende leeftijdsgroepen doen op verschillende momenten, bij jongens en bij meisjes. Je wilt kijken wat er gebeurt als je het sociale mediagebruik stopt of vermindert." Ook zou ze graag kijken naar de verschillende aspecten van social media. "Wat gebeurt er bijvoorbeeld als je notificaties stopzet?"

Chagrijnig zonder telefoon

Cools is zelf moeder van kinderen van 10 en 14 en merkt wat het bij hen doet als ze van hun telefoon af moeten. "Dan is de stemming niet best en de motivatie ook niet. Je ziet als het ware dat dopaminesysteem uitgaan. Maar dat hebben we dus niet gemeten, dat is een hypothese."

Cools vermoedt dat haar aanname klopt en werd daarin bevestigd door een klein onderzoek dat ze liet doen. Ze keek hiervoor naar vier 15-jarigen die elf dagen lang van hun sociale media afgingen. Leonie Balter, een collega van Cools, begeleidde hen en liet ze vragenlijsten invullen en testjes doen. "We hebben meerdere metingen gedaan van cognitief functioneren en mentaal welbevinden. Ook moesten ze een taakje, een soort spelletje doen waarbij we kijken hoe ze reageren op prikkels."

Veel meer slaap

Het ging hier maar om vier meiden, benadrukt onderzoeker Balter, maar het gaf wel wat opvallende inzichten. "Vooral op het gebied van slaap zagen we echt een heel groot effect. Ze sliepen 49 minuten per nacht meer in de periode dat ze gestopt waren met hun social mediagebruik. Ook zagen we effecten als een betere stemming, betere aandacht en waren ze duidelijk minder prikkelgevoelig."

Geen afleiding

Felice is een van de 15-jarigen die meedeed aan het kleine vooronderzoek. Wat ze direct merkte, is dat ze creatiever werd en bijvoorbeeld weer meer ging piano spelen toen ze stopte met social media. "Er was gewoon geen afleiding", zegt ze. En misschien nog wel opvallender: "Na iets van vijf dagen merkte ik dat ik opeens heel lang sliep. En ook heel fijn, ik sliep gelijk. Normaal lig ik lang wakker en nu dacht ik: wow, ik slaap gelijk."

Felice en drie vriendinnen worden tijdens het onderzoek gevolgd voor de documentaire 'Het stopt gewoon niet' van Martine Berendsen. De titel verwijst naar het moment dat ze weer op hun socials mogen na de 'detox' van elf dagen lang. Op het moment dat ze weer op Tiktok, Instagram en Snapchat mogen, stromen de berichten en filmpjes binnen. Terwijl Felice in verwondering roept: "Het stopt gewoon niet."

Sociale mediaverbod

Er zijn steeds meer landen die sociale media voor jongeren willen verbieden. Zo kondigde het Verenigd Koninkrijk vorige week een verbod aan voor jongeren onder de 16. Nederland is ook van plan een minimumleeftijd in te voeren van 15 jaar, maar wacht daarvoor op Europa.

Zou Nederland niet eerder moeten ingrijpen? Roshan Cools vindt het een lastige vraag. "Die vraag wordt mij vaak gesteld en ik denk dat ik die vraag niet kan beantwoorden zonder dat ik dat onderzoek heb voltooid." Volgens haar moeten we eerst onderzoeken welke negatieve effecten social media en telefoons hebben. En om welke aspecten van het telefoongebruik het dan gaat.