'Verstoppertje spelen' bij een raketaanval: hoe kinderen in Oekraïne opgroeien met oorlogsdreiging
Elk moment van de dag kan het gebeuren. Een drone of raket die jouw leven verwoest. 6 miljoen Oekraïense kinderen groeien op met deze constante dreiging. "Hoe leg je aan een kind uit wat een raket is?"
Voor de driejarige Sophie is de oorlog dagelijkse realiteit. Ze groeit op in Lviv, de stad waar haar vader, Remco Geerdink, vlak voor de Russische inval naartoe verhuisde om een softwarebedrijf te leiden. "Kort na de geboorte van Sophie werd de stad zwaar aangevallen", herinnert de Nederlander zich. "De explosies deden de ramen trillen."
Complexe keuze
Omdat Sophie's moeder Oekraïense is, ligt vertrek naar Nederland niet voor de hand. "Als we allebei Nederlands waren geweest, hadden we misschien sneller de knoop doorgehakt om terug te gaan", legt Remco uit.
"Maar we zijn een mix, qua familie en qua leven. En kinderen zijn ook de toekomst van Oekraïne. Dat maakt de keuze complex."
Raket als eerste woordje
Inmiddels is het gezin verhuisd naar de rand van de stad, waar het relatief veilig is. Sophie gaat naar de kinderopvang en leert daar haar eerste woordjes. "Er zitten woorden tussen als 'alarm', 'raket' en 'drone'", vertelt Remco.
"Woorden die wij thuis nooit gebruiken, maar die zij daar oppikt. Opeens riep ze: 'alarm, alarm'. Wij hadden het daar nooit met haar over gehad. Later vroeg ze: 'Papa, wat is een raket?' Dat is zó lastig. Oorlog is niet uit te leggen aan kinderen, eigenlijk aan niemand."
Twijfel over teruggaan
Sophie weet inmiddels precies wat ze moet doen als de sirenes loeien. "Dan moet ze naar de gang of naar de kelder", zegt Remco. "Ze spreekt die woorden uit zonder zichtbaar trauma. Niet omdat de situatie niet heftig is, maar omdat dit voor haar simpelweg is hoe het leven werkt." Vooralsnog blijven Remco en zijn vrouw Lana achter hun keuze staan om in Oekraïne te blijven.
"Sophie is een ontzettend vrolijk kind en dat wil je natuurlijk zo houden", zegt hij. Een paar maanden geleden werd hun tweede kind Stella geboren. "Het overheersende gevoel was blijdschap, maar met twee kinderen voelen we natuurlijk een nog grotere verantwoordelijkheid. Vooral 's nachts slaat de twijfel toe, als je de drones hoort. Ze komen in zwermen en cirkelen boven de stad. Op zulke momenten vraag je je af: hoelang kunnen we dit nog verantwoorden?"
Constante angst
Inmiddels heeft één op de vijf kinderen een familielid of vriend verloren door de oorlog. Op de Vilni-school in Lviv (Shkola Vil'nykh Ta Nebayduzhykh, de School van de Vrijen en de Betrokkenen) helpt schoolpsycholoog Halyna Muzyka de leerlingen met hun verliezen en angsten te leven.
En die zijn er altijd en overal. Bijvoorbeeld als het luchtalarm afgaat. "Dat is een zwaar moment voor de leerlingen", legt Muzyka uit. "In de schuilkelder zijn ze fysiek veilig, maar de zorgen om hun ouders die mogelijk geen schuilplaats hebben zijn groot. De angst dat hun familie iets overkomt, is een constante factor."
Tekenen als uitlaatklep
De leerlingen hebben daarom veel tekenuren. "Tekenen is een uitlaatklep", vertelt Muzyka. "In het eerste jaar tekenden kinderen vooral soldaten, tanks en wapens. We zijn nu al 3 jaar bezig om hen terug te brengen naar hun kinderwereld."
En dat lukt steeds beter. "Kinderen tekenen nu ook vrolijke onderwerpen, zoals kerstbomen, peperkoek, hartjes en zwembaden", vertelt Muzyka. De zesjarige Diana is bezig met een wolk, een stad en een klas met elfjes en lolly's, terwijl ze kalm uitlegt wat ze thuis moet doen tijdens een luchtalarm. "Dan verstop ik me in onze badkamer, want dat is de veiligste plek."
Angsten en slaapproblemen
De speelse figuren op haar tekenvel betekenen niet Diana zich van binnen ook zo voelt. "Kinderen tekenen dit soort dingen ook om zichzelf moed in te spreken.
Ze voelen de angst van de volwassenen en maken zich zorgen om hun ouders. Daarom houden ze zich groot. Maar achter die moed liggen vaak diepe angsten, slaap- en agressieproblemen op de loer."
Moedige moeder blijven
Christina Mandzynits is zo'n ouder, die zelf ook vaak angstig is. "Maar ik probeer dit voor de kinderen te verbergen." Ze staat bij de schaatsbaan van Lviv en kijkt naar haar kinderen, die ogenschijnlijk onbezorgd over het ijs glijden.
"Ook als ik zelf schrik van explosies, probeer ik rust uit te stralen. Dan zeg ik tegen de kinderen: 'Alles is oké, het gaat stoppen. We zijn op een veilige plek.' Dat is voor mij het allermoeilijkste aan moeder zijn in oorlogstijd: je kinderen geruststellen terwijl je zelf eigenlijk trilt van angst."
Oorlog parkeren
Voor de conciërge van de school, Andrii Tsymbalistya, is zijn werk op school een goede manier om de oorlog even te parkeren. "Het leidt af. Je vergeet, want je werkt", vertelt hij.
Als oorlogsveteraan vocht Tsymbalistya in de modderige loopgraven van Oost-Oekraïne. Maar erover vertellen is moeilijk. "Ik droom van de oorlog. Dan denk ik aan de Kozakken (ruitersgemeenschappen uit de Zuid-Russische en Oekraïense steppen) die er niet meer zijn", zegt hij. "Ik ken zo'n verdriet."
Meer saamhorigheid
De oorlog heeft volgens hem de onderlinge banden op school veranderd. "De kinderen stellen me directe vragen zoals bijvoorbeeld: heb je Moskovieten gedood? Ik probeer de kinderen te beschermen tegen de rauwe details, maar leer ze wel een belangrijke les: Je moet je land beschermen, zodat de vijand hier niet komt."
De conciërge voelt dat de oorlog de Oekraïners ook iets positiefs brengt: er is meer saamhorigheid. "Ik merk dat de kinderen de kracht van de gemeenschap meer zijn gaan waarderen. Hun klas, hun vrienden, hun familie: de kinderen begrijpen nu de waarde van de tijd die we samen doorbrengen. Het is een vroegtijdige volwassenwording die de hele natie treft. Het onderlinge vertrouwen is nu onze grootste kracht geworden."