UWV vraagt pasfoto's van mensen met uitkering op bij gemeenten, maar dat mag niet: 'Wet wordt bewust genegeerd en overtreden'

Het UWV weet dat het opvragen van pasfoto's van mensen die een uitkering krijgen niet zomaar mag. Dat blijkt uit een intern bericht van een teamleider aan ruim 100 medewerkers van de afdeling Handhaving. "Strikt genomen is het verkrijgen van een pasfoto niet rechtmatig." Toch worden deze regels omzeild met als doel fraudeurs op te sporen. Die potentiële fraudeurs weten van niets.

Vermoedens van fraude?

Het opvragen van de pasfoto's mag alleen als er vermoedens zijn van grootschalige, bewuste fraude en is over het algemeen een politietaak of van een buitengewoon opsporingsambtenaar (boa). Daarvoor moet een officier van justitie toestemming geven.

Het mag niet ingezet worden bij mensen waarbij er alleen nog maar vooronderzoek wordt gedaan. Toch gebeurt dat in de praktijk wel.

Pasfoto's uit administratie

Het gaat om pasfoto's die in de gemeentelijke administratie staan, omdat jij een paspoort of ID hebt aangevraagd. Om de privacy van jou als inwoner te beschermen mogen deze gegevens alleen onder strenge voorwaarden worden opgevraagd.

Dat betekent dat de gemeente pasfoto's bijvoorbeeld op verzoek van de politie mag verstrekken bij strafrechtelijke onderzoeken of voor de identificatie van slachtoffers.

'Gemeenten misleid'

Die strikte regels worden door zowel het UWV als diverse gemeenten overtreden.

Volgens voormalig Functionaris Gegevensbescherming bij de politie Ben van Hoek is dat kwalijk. "Op een sluwe manier worden gemeenten misleid om op onjuiste gronden gegevens te verstrekken."

Pasfoto's nodig voor herkenning

Als er bij het UWV een tip binnenkomt over mogelijke fraude, vraagt de afdeling Handhaving regelmatig pasfoto's van personen op. Fraude-rechercheurs van de uitkeringsinstantie kunnen met die foto's herkennen wie de potentiële fraudeurs zijn.

Zij staan bij mensen voor de deur of bij een bedrijf, of volgen ze en houden nauwkeurig bij wat ze observeren.

Observatierapport

Teksten uit zo'n observatierapport van het UWV zijn bijvoorbeeld: 'Het jurkje met sandaaltjes was ingeruild voor zwarte legging, wit t-shirt en sportieve sneakers.'

En: 'De afgelegde wandelafstand bedroeg 3,43 kilometer welke zij in 1 uur en 17 minuten heeft afgelegd.'

De wet gaat voor

Doel is om zo uitkeringsgerechtigden te betrappen op bijvoorbeeld zwart werk of te bewijzen dat ze niet - of veel minder - arbeidsongeschikt zijn dan ze zeggen dat ze zijn. Hoogleraar privacyrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen Aline Klingenberg is kritisch op de werkwijze. "Ik schrik hier wel van. Dit is helemaal niet de bedoeling."

Volgens haar is de wet bijzonder streng als het gaat om het delen van dit soort gevoelige gegevens. "Die wet gaat voor. Dan kun je niet zeggen: we zoeken wel een geitenpaadje."

Ook gemeenten de fout in

Niet alleen het UWV negeert de wettelijke regels, gemeenten die de pasfoto's aanleveren voldoen ook niet aan de wet. Uit een rondgang van het AD langs gemeenten blijkt dat onder meer Rotterdam, Den Haag en Amsterdam jaarlijks meerdere pasfoto's delen. Ook Den Bosch en Delft hebben pasfoto's gedeeld.

Apeldoorn laat juist weten dat niet te doen, omdat het wettelijk niet mag. Delft zegt met het delen van pasfoto's te gaan stoppen.

Op social media zoeken

Binnen het UWV wordt er rekening mee gehouden dat een gemeente kan weigeren, blijkt uit interne communicatie. Er wordt in dat geval geen bezwaar gemaakt. Als alternatief gaat de instantie via social media op zoek naar een recent portret van iemand.

Ook is er een interne lijst van gemeenten waarin te zien is of zij wel of niet pasfoto's delen. Medewerkers van het UWV krijgen de opdracht die goed bij te houden. "Zodat we gemeenten die weigeren, niet onnodig benaderen."

'Ver over de grens'

Oud-privacyfunctionaris van de politie Van Hoek zegt hierover: "Daarmee geef je feitelijk aan dat je weet dat het niet rechtmatig is. Dat je bewust iets onrechtmatigs aan het doen bent, is nog kwalijker."

Volgens Van Hoek gaan gemeenten hiermee ook de fout in door de wet te overtreden, want zij sturen de pasfoto's. "Een gemeente moet weten dat je dit niet op deze manier mag verstrekken. We hebben het hier over uiterlijke kenmerken, biometrische gegevens. Daar gelden de strengste regels voor. Dit is ver over de grens.''

'Het is wettelijk toegestaan'

Een woordvoerder van het UWV laat in reactie aan het AD weten dat de huidige werkwijze van het opvragen van de pasfoto's volgens de uitkeringsinstantie wel wettelijk toegestaan is en dat dit enkele keren per jaar gebeurt. "Het opvragen van kopieën van identiteitsbewijzen, waarbij het ons gaat om alleen de foto, doen we om zeker te zijn dat UWV zicht richt tot de juiste persoon. Dat gebeurt bij een concrete aanleiding van mogelijk misbruik van onze dienstverlening."

Het UWV gaat niet in op het feit dat uit de interne communicatie een ander beeld naar voren komt.

Misschien actie ondernemen

De gemeenten zijn ook om een reactie gevraagd. Amsterdam laat weten: "De resultaten uit het onderzoek van het AD volgen wij met belangstelling. En als deze aanleiding geven om de werkwijze nader te bekijken doen we dat."

Een woordvoerder van gemeente Den Haag meldt 'dat er een evaluatie zal plaatsvinden'. De gemeente, die zo'n 20 verzoeken kreeg van het UWV, gaat er vanuit dat de foto's gedeeld zijn, maar kan niet alle antwoorden terugvinden. Op de interne kennisbank is inmiddels voor ambtenaren wel een link naar het wetsartikel en uitleg geplaatst.

'Onvoorstelbaar en pijnlijk'

Vakbond FNV heeft melding gemaakt bij de Autoriteit Persoonsgegevens. Bestuurder Uitkeringsgerechtigden van FNV Judith Westhoek: "Als uitkeringsgerechtigden onbedoeld een misstap maken, worden ze gelijk gestraft met een boete of wordt er op ze gejaagd. Het is onvoorstelbaar en pijnlijk dat het UWV willens en wetens de wet negeert en bewust overtreedt."

"Het UWV brengt hiermee gemeenten en haar eigen werknemers in een onmogelijke positie, want die overtreden uiteindelijk de wet. Gemeenten die onrechtmatig gegevens hebben geleverd moeten daar direct mee stoppen. De gedupeerde mensen waarvan gegevens zijn opgevraagd, dienen op de hoogte te worden gesteld."