Reguliere inspecteurs van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) worden door criminele zorgaanbieders om de tuin geleid, zonder het zelf door te hebben. Juist het gespecialiseerde team dat de misleiding blootlegde en waarschuwde, wordt nu opgeheven.
Het speciale team, Integere Bedrijfsvoering en Zorgverwaarlozing (IBZ), ontmaskerde een mogelijk crimineel netwerk aan zorgaanbieders en bracht ernstige misstanden bij vijf jeugdzorgbedrijven in beeld. Dat terwijl de reguliere inspecteurs van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) bij twee van deze zorgaanbieders toezichttrajecten positief hadden afgesloten.
Interne stukken laten zien dat het botst binnen de Inspectie tussen de reguliere aanpak, die gericht is op leren, verbeteren en een gezond vertrouwen in zorgorganisaties, en die van IBZ, dat zich richt op malafide aanbieders bij wie vertrouwen volgens het team niet op zijn plaats is.
Het verschil van inzicht escaleerde verder met een onderzoek van IBZ naar vijf zorgaanbieders die werkten met kwetsbare jongeren en jongvolwassenen. Zij hebben bijvoorbeeld eerder in de gesloten jeugdzorg gezeten of hebben een licht verstandelijke beperking en gedrags- en psychiatrische problemen.
De misstanden waar deze jongeren bij de zorgaanbieders mee te maken kregen, lopen flink uiteen. Zo was er in 2023 een melding over een begeleider die een jongere met sporttas met daarin naar eigen zeggen een ton aan contant geld liet zien. Een ander vertelde dat een begeleider jongeren uitnodigde om op zijn kamer lachgas te gebruiken.
De IGJ constateerde 2 jaar later bij bezoeken gevaarlijke situaties waarbij wapens en drugsgebruik in het spel waren. Daarnaast waren er signalen van mogelijke illegale prostitutie van minderjarigen, mensenhandel en uitbuiting van jongeren. Deze vertelden dat ze schulden opbouwden bij een zorgaanbieder en klussen moesten doen om die af te betalen, en dat ze hun eigen paspoort niet mochten hebben.
Dit verhaal is in samenwerking met Judith Spanjers, Floor Foole, Marleen Kuijsters tot stand gekomen.
Hoewel er een groot tekort aan plekken in de jeugdzorg is, hadden deze bedrijven altijd plek. Uit de melding blijkt dat als de panden vol zitten er weer nieuwe worden gekocht. Waar eerst zeventien locaties bekend waren bij de reguliere inspecteurs, blijken de zorgaanbieders na onderzoek van het IBZ op 84 locaties actief te zijn.
Door onaangekondigde bezoeken en het opvragen van gegevens door IBZ bij softwareleverancier bleek hoe groot het verschil was tussen het beeld dat de reguliere inspecteurs hadden en de werkelijke omvang van de zorgaanbieders.
De zorgen van IBZ over de ernstige risico's bij de vijf bedrijven worden intern bij de IGJ niet onderkend. De reguliere inspecteurs ronden het verbetertraject bij een van de onderzochte bedrijven af, met een positief oordeel. En bij een ander bedrijf werd het eerder ingestelde verscherpt toezicht opgeheven. Volgens het IBZ-team werden inspecteurs actief misleid. Bij een aangekondigde bezoek zouden bewoners in ruil voor geld zijn weggestuurd. Bij een ander onaangekondigd bezoek bleken personeelsgegevens aangepast en bestanden verwijderd.
Maar ook bleken er twee verschillende roosters te zijn. Medewerkers in het rooster op de laptop hadden veelal wél een zorgdiploma, meerdere medewerkers in het rooster in de app hadden dat niet. Het IBZ schrijft daarover aan de directie: "In dit toezichttraject stapt de IGJ in de klassieke val van misleiding. Hierdoor worden in toezichttrajecten verkeerde conclusies getrokken."
Maar dit bericht aan de reguliere inspecteurs vindt geen gehoor en leidt zelfs tot weerstand bij leiding van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd, is te lezen in interne notities die in handen zijn van EenVandaag.
De IGJ ontkent tegenover EenVandaag dat reguliere inspecteurs misleid worden, zij spreken wel over een verschil aan inzicht in aanpak. "Bij het reguliere toezicht was niet op - mogelijke - zorgfraude getoetst, ondanks 'signalen' daarover. Tijdens inspectiebezoeken kijken inspecteurs altijd naar veel aspecten van de zorg, maar nooit 100 procent naar alles", aldus een woordvoerder van de Inspectie.
De IGJ stuurt eind wel maart een alarmsignaal via het Informatieknooppunt Zorgfraude. Met twee pagina's als bijlage met daarin zorgen over diezelfde bedrijven over mogelijke zorgfraude, ernstige zorgverwaarlozing, onbevoegd personeel en uitbuiting. Dat signaal ging niet alleen naar de betrokken partijen, maar naar álle gemeenten en zorgkantoren, met het dringende advies zelf onderzoek te doen.
Maar 2 dagen later werd de bijlage alweer ingetrokken. Volgens de notities moest dat gebeuren vanwege interne druk en verschillen in uitkomsten binnen de Inspectie. Namelijk de 'groene vinkjes' van de reguliere afdeling en de meldingen van het IBZ-team. De IGJ laat EenVandaag weten dat het signaal weer actief is, maar aangepast.
Voor de mogelijk malafide aanbieders is zo'n ingetrokken signaal en de positieve trajecten goud waard, zegt Joyce te Bos. Zij doet onderzoek naar zorgfraude en ondermijning. "Dat is voor criminelen een goede bijkomstigheid. Zij kunnen aan een andere toezichthouder laten zien: 'Kijk, ook de IGJ zegt dat het hier op orde is!"
Het resultaat: gemeenten en zorgverzekeraars zitten met zorgaanbieders die op papier zijn goedgekeurd zijn, terwijl de zorgen volgens IBZ nooit zijn verdwenen. Uit onderzoek van EenVandaag blijkt dat gemeenten vaak ook niet de kennis en capaciteit in huis hebben om zelf onderzoek te doen. Zeker niet naar mogelijk criminele netwerken. De ondervraagde gemeenten willen niet zeggen of er een onderzoek loopt.
De Algemene Rekenkamer concludeerde in 2022 al dat de IGJ vaak 'groene rapporten' oplevert over de kwaliteit en veiligheid, terwijl ketenpartners juist duidelijke signalen van risico's zien. Dat komt volgens dat onderzoek vooral door de focus van het reguliere toezicht op leren en verbeteren.
Daarom is ook IBZ opgericht, maar juist dat team verdwijnt nu. De banen worden verdeeld over de reguliere toezichtafdelingen, officieel om de kennis breder in de organisatie te verspreiden. Volgens de IGJ was het programma tijdelijk en blijft daarmee de kennis beschikbaar.
Maar het verspreiden van de mensen over de reguliere toezichtafdelingen brengt volgens de notitie 'reële risico's' met zich mee: verlies van specialistische samenhang en dossierkennis. Zo schrijft IBZ naar de directie: "De ervaring leert volgens het team dat het opsplitsen van zo'n gespecialiseerd team leidt tot verlies van expertise en samenhang, en dat herstel daarvan veel tijd kost."
Een 'concreet plan om die kennis te behouden' ontbreekt volgens het team. Grote gezamenlijke onderzoeken worden niet meer gestart of zelfs stopgezet. Partners klagen daarover bij de IGJ en bij hun eigen ministerie.
In de notitie staat ook dat IGJ-hoofdinspecteur Janet Helder in een gesprek heeft gezegd dat ze een einde wil maken aan de onrust die ontstaat doordat er intern en naar buiten 'twee geluiden' zijn over de aanpak van zorgfraude.
'En als we het er niet mee eens zijn?', vroeg een IBZ-medewerker aan Helder. 'Dan hebben we een arbeidsconflict', was het antwoord. Binnen het team werd die reactie als bedreigend en intimiderend ervaren, zo is te lezen in de notitie.
Te Bos maakt zich grote zorgen over het opheffen van het team. Volgens haar verdwijnt precies de expertise die nodig is om georganiseerde criminaliteit in de zorg te herkennen, terwijl gemeenten, zorgkantoren, verzekeraars en toezichthouders elk maar een deel van het beeld hebben.
"Als je dat niet organiseert, ligt het uiteindelijk bij niemand. Dan verdwijnt kennis, expertise en samenhang", legt ze uit. "Criminelen hebben geen last van regiogrenzen of verschillende wetten. Alles wat de samenwerking tussen toezichthouders verzwakt, werkt in hun voordeel."
Dat het IBZ-team opgeheven wordt, vindt ook hoogleraar gezondheidseconomie Wim Groot 'onbegrijpelijk'. "Terwijl reguliere inspecteurs dachten dat alles grotendeels op orde was, bracht dit team tientallen onbekende locaties, ernstige misstanden en mogelijke fraude in beeld. Dan is het vreemd dat je concludeert dat juist dit team kan verdwijnen." Afgelopen jaren zette het team valse diploma's en ondermijning in de zorg op de kaart.
"De zorgcriminelen zijn de lachende derde", zegt hij na het inzien de interne notities. Wat IBZ aan het licht heeft gebracht laat volgens hem juist zien waarom zo'n team nodig is.