Ook als je vermomd bent kan je herkend worden aan je ogen, zegt Astrid Holleeder: zo zit dat
De kroongetuige in de Marengo-zaak Nabil B. is sinds kort op vrije voeten, maar hoe ga je door het leven als je liever niet herkend wil worden? Astrid Holleeder heeft hier ervaring mee en zegt dat je vooral door je ogen herkend kan worden.
Hoe mensen elkaar herkennen, legt professor cognitieve psychologie Harold Bekkering uit. De sleutel zit in het gezicht en vooral in de ogen, begint hij.
Losse delen tot een geheel
"Het begint bij de 'visuele cortex'", vertelt Bekkering. "Eerst zien we de vorm van de ogen, neus en mond en de afstand tussen die onderdelen. Die informatie wordt vervolgens gestuurd naar een deel van je hersenen dat van die losse delen een geheel maakt."
"Je hersenen snappen dan dat het een gezicht is wat ze zien, maar om iemand te herkennen heb je je geheugen nodig", gaat hij verder. "Dat geheugengebied in je hersenen let vooral op de gezichtsuitdrukking. Hoe kijkt iemand, wat is zijn blik, wat is datgene wat jou jou maakt?"
Sociale activiteit
Je ogen zijn daarbij essentieel. Niet alleen om iemand te herkennen, maar ook om vervolgens te bedenken wat je voelt. "Op een vrolijk kijkend iemand stap je af, omdat je daar een goed gevoel bij hebt. Als iemand boos kijkt, blijf je weg", legt Bekkering uit.
Dat is in de evolutie ook belangrijk, vertelt hoogleraar neuropsychologie Erik Scherder. "Als je iemand herkent, kun je samen optrekken. Dan ben je niet alleen." De herkenning is een sociale activiteit en dat gebeurt vooral via de ogen. "Als je iemand ooit aangekeken hebt, is dat een sociaal contact geweest. En we zijn sociale dieren als mens."
In het geheugen
Bekkering beaamt dat. "We willen weten of iemand van onze groep is of niet. En ook het herkennen van emotie is evolutionair belangrijk. Dat lees je af in iemands gezicht."
Dat sociale contact via de ogen blijft lang hangen in ons geheugen, vertelt Scherder. "Je kunt jaren later iemand tegenkomen zonder diegene in de tussentijd gezien te hebben, en dan weer denken: ja, dat is d'r. Daar zijn we heel goed in als mens."
Koeien herkennen
Hoewel het gebied in de hersenen vooral bekendstaat als de 'face area', kunnen we er meer mee herkennen dan alleen gezichten.
"Boeren herkennen hun koeien ook door gebruik van dit hersengebied", vertelt Bekkering. "Bij koeien moet je ook al die vlekken die je ziet tot een geheel maken, dus dat gebied dat wij vooral gebruiken voor gezichtsherkenning is eigenlijk een gebied dat onderdelen tot een geheel maakt. Dat werkt bij koeien hetzelfde als wanneer je de afstand tussen de ogen, neus en mond tot een geheel maakt."
'Geen groot risico op herkenning'
Maar de kans dat Holleeder werd herkend met haar vermomming is klein, denkt Bekkering. "Mensen die haar zagen, zullen wel een gevoel hebben van: hé, ik ken jou, maar kunnen dat niet plaatsen."
Dat komt omdat ze het niet kunnen koppelen aan wat er in hun geheugen zit. "Wel een blik van herkenning, want de blik en gezichtsuitdrukking herken je wel, maar je kunt het niet plaatsen, omdat je het masker nooit eerder gezien hebt."
Lichaamstaal
Holleeder lette ook op haar lichaamstaal zodat ze niet herkend werd. Scherder geeft haar daar groot gelijk in. "Net als voor gezichtsherkenning is er in je hersenen ook een speciaal gebied dat zich bezighoudt met het herkennen van lichaamstaal", vertelt hij.
"Ook al bedek je je hele gezicht, je kunt ook herkend worden door je houding, je manier van lopen, je postuur en hoe je staat", somt hij op.
Stem als herkenningspunt
Naast het veranderen of verbergen van je gezicht en lichaamstaal heeft Erik Scherder nog een tip om onherkenbaar te blijven. Hij verwijst daarbij naar mensen met prosopagnosie, dat zijn mensen die geen gezichten herkennen. "Je stem is ook typisch iets waaraan mensen je herkennen. Dat zien we bijvoorbeeld bij mensen die geen gezichten kunnen herkennen."
Maar of hij mensen aanraadt de hele dag stil te blijven? Dat dan weer niet. "Dat lijkt me geen leven, maar je stem is wel herkenbaar", lacht hij.