Omwonenden hoopvol over vervolging Tata Steel: 'Dit is een dag met een gouden randje'

Het is een grote stap in een langslepend dossier: het strafrechtelijk onderzoek naar de schadelijke uitstoot door Tata Steel. Vandaag maakte het Openbaar Ministerie de beslissing bekend dat Tata Steel hiervoor wordt vervolgd. Het OM ziet voldoende aanwijzingen dat de staalfabriek willens en wetens, en buiten de vergunningen om, schadelijke stoffen uitstoot. Het bedrijf zou zich er hierbij ook bewust van zijn dat dit gevaar kan opleveren voor de gezondheid.

'Dag met een gouden randje'

Dirk Weidema woont al 54 jaar in IJmuiden met uitzicht op de fabriek. "Vandaag is een dag met een gouden randje, om het maar zo te noemen", reageert hij op het nieuws.

"Eindelijk is deze beslissing genomen, waar we lang op hebben moeten wachten. We hebben met Tata Steel zo vaak zien gebeuren dat misstanden niet werden aangepakt. En nu gelukkig wel."

Gerechtigheid

"Eindelijk, eindelijk!", reageert ook Marianne Kramer op het nieuws. Ze woont in Beverwijk en verloor in 2009 haar man Peter aan longkanker. Hij onderhield jarenlang het groen op het terrein van Tata Steel. Toch blijft het moeilijk te zeggen of dit verband houdt met elkaar, zegt ze.

"Ik denk dat het zeker zal hebben meegespeeld, maar je weet het niet." De stap tot vervolging voelt voor haar dan ook niet als een vorm van gerechtigheid na het overlijden van haar man. "Wel als gerechtigheid voor iedereen die zich hier zo ontzettend voor inspant en de bühne op gaat."

Aangifte in 2021

"Ik moest mezelf echt even wakker knijpen, want we hebben jaren geleden aangifte gedaan en er is 4 jaar lang echt diepgaand onderzoek gedaan", reageert Sanne Walvisch. Ook zij is omwonende van Tata Steel, en daarnaast oprichter en bestuurder van stichting FrisseWind.

Die stichting nam mede het initiatief tot de aangifte in 2021, die destijds door 800 omwonenden werd ondertekend. De aangifte werd voorbereid met strafrechtadvocaat Bénédicte Ficq. In navolging daarvan deed het OM ruim 4 jaar onderzoek. In de tussentijd ondertekenden nog eens honderden betrokkenen de aangifte.

Rapport uit 1975

Wat er voorafging aan deze aangifte en het onderzoek van het OM, vertelt onderzoeksverslaggever Simone Timmer. Ze volgt bij EenVandaag het dossier al jarenlang op de voet. "Er zijn eindeloos veel rapporten verschenen waarin de schadelijke uitstoot van Tata Steel is vastgesteld", weet zij.

"Het oudste rapport dat we hebben kunnen vinden, dateert uit 1975. Het is natuurlijk zuur voor omwonenden maar ook voor de werknemers, dat daar zo lang niets of onvoldoende mee is gedaan."

Bezorgde moeders

Wat vertragend heeft gewerkt, is dat Tata Steel lang de grootste werkgever in de regio was. "Jarenlang was daarom het adagium dat je niet bijt in de hand die je voedt", zegt Timmer. "Maar de tijden veranderen."

"De bal is gaan rollen doordat een aantal bezorgde moeders in de omliggende dorpen aan de bel zijn gaan trekken omdat ze steeds zwarte stof op speeltoestellen en tuinmeubelen aantroffen. En ze zijn daar steeds meer vragen over gaan stellen en protest gaan organiseren. Voor veel omwonenden staat de economie niet langer op de eerste plaats."

Opzettelijk uitstoten van schadelijke stoffen

Het OM gaat Tata Steel nu vervolgen voor het opzettelijk uitstoten van schadelijke stoffen. "Het idee dat dit opzettelijk gebeurt, dat ze het weten maar er niks aan doen, daar word ik af en toe des duivels van", zegt omwonende Dirk.

Hij benadrukt dat de fabriek van hem niet hoeft te sluiten. "Tata Steel mag van mij open blijven, maar onder de voorwaarde: het moet schoon. Dat is waarvoor wij ons allemaal hebben ingespannen, vanuit onder meer FrisseWind, Gezondheid op 1 en de dorpsraad."

Plotsklaps

Hetzelfde geldt voor Marianne. Een goede uitkomst is voor haar als omwonende vooral dat de giftige uitstoot stopt: "Niet verminderen, maar echt stoppen. Zodat wij het vertrouwen kunnen hebben in onze buurman Tata Steel, en dat ze er ook echt alles aan doen om het beter te maken voor ons."

Ze had eigenlijk niet verwacht dat het OM nu echt gaat voor de vervolging. "Ik dacht: het zal allemaal een paar jaar duren, er moeten eerst nog allemaal onderzoeken plaatsvinden. Maar nu gaat het in ene plotsklaps gebeuren."

'Bijzonder geraakt'

Tata Steel laat in een reactie weten "bijzonder geraakt" te zijn door het besluit van het OM om het bedrijf te dagvaarden. Het bedrijf zegt het "essentieel te vinden om een goede buur te zijn voor omwonenden en heeft alle intenties om de impact op de omgeving zoveel mogelijk te verminderen. Zorgen en kritiek neemt het bedrijf serieus, maatregelen ter verbetering worden onverminderd genomen."

Tata Steel vindt het "onnodig" dat de strafzaak ook gaat over "een beperkt aantal incidenten uit het verleden" met de Kook- en Gasfabrieken op het terrein mede gelet op het feit dat Tata Steel hierover "al langdurig in dialoog is met de Omgevingsdienst".

'Choquerend'

De reactie van Tata Steel vindt Walvisch - van de stichting FrisseWind - heel erg choquerend. "Het is een beetje een omkering van de situatie, vind ik. Zij zouden hun verantwoordelijkheid moeten nemen. Maar met dit bericht kleineren zij de vervolging eigenlijk", zegt zij.

De stichting heeft er geen vertrouwen in dat het bedrijf zich anders gaat opstellen. "Het is aan Tata Steel om te laten zien dat zij ook daadwerkelijk een schone en groene buur wil zijn. En dat zijn de plannen die nu op tafel liggen absoluut nog niet."

Schade compenseren

Toch vindt Walvisch niet dat het bedrijf zou moeten sluiten. "Wel vinden wij dat ze moeten erkennen welke schade er is geleden en ook zorg moeten dragen voor financiële compensatie voor de mensen die schade hebben geleden."

FrisseWind voert daar namens omwonenden ook een claimzaak voor. De stichting claimt minimaal 1,4 miljard euro vergoeding voor omwonenden vanwege de schade die het staalbedrijf heeft veroorzaakt. Deze massaclaim staat los van de strafrechtelijke vervolging die het OM nu start.

Subsidie voor verduurzaming

Dirk wacht hoopvol af waar de vervolging toe zal leiden. "Dit kan misschien ook gevolgen hebben voor de subsidie van 2 miljard euro die Tata Steel nodig zegt te hebben voor de verduurzaming van het bedrijf. Ik weet niet of de overheid die nog zo makkelijk gaat verstrekken aan een bedrijf dat juridisch aangepakt wordt."

Daarmee verwijst hij naar de onderhandelingen die al enkele jaren lopen tussen Tata Steel en het Rijk over zogenaamde maatwerkafspraken die moeten leiden tot de verduurzaming van het bedrijf. Het vorige kabinet kwam op de valreep tot een intentieverklaring, die ook financiële steun bevat van 2 à 3 miljard euro aan Tata Steel om de verduurzaming te versnellen.

'Voorlopig geen onomkeerbare stappen'

In de Tweede Kamer hebben diverse fracties vandaag opgeroepen om die onderhandelingen stop te zetten, nu het bedrijf voor de rechter moet verschijnen.

Stientje van Veldhoven, minister van Klimaat en Groene Groei, zegt in een brief aan de Tweede Kamer dat het kabinet in september de Kamer zal informeren over "de bredere ontwikkelingen rondom de maatwerkafspraken met Tata Steel." Om de oppositiepartijen die tegen staatssteun zijn voor Tata Steel enigszins gerust te stellen, schreef de minister dat het kabinet "tot die tijd geen onomkeerbare stappen zet in het maatwerktraject."

Verdere verloop van de zaak

Naast de vervolging van Tata Steel als bedrijf, wordt op dit moment nog onderzoek gedaan of ook leidinggevenden persoonlijk strafbaar zijn. Het OM zegt dat het nog enige tijd kan duren voordat het daarover mededelingen kan doen.

Een eerste regiezitting staat gepland op 20 november van dit jaar bij de rechtbank Amsterdam. Dan zal duidelijk worden waarvan Tata Steel precies wordt verdacht.