Natuurherstel als onderdeel van stikstofaanpak? Boer John doet het al jaren: 'Vroeg omarmd'

Natuurherstel staat expliciet in de plannen die het kabinet op 26 juni presenteerde. De stikstofuitstoot moet omlaag, maar dat moet samengaan met maatregelen die de natuur helpen te herstellen van een jarenlang teveel aan stikstof, verdroging en andere negatieve invloeden.

Herstelmaatregelen

"Gelukkig zien we dat dat kan", vertelt ecoloog Robert Ketelaar van Natuurmonumenten. "Overal waar we herstelmaatregelen nemen, veert de natuur weer op."

Hij laat dat zien in een groot veenmoeras in het oosten van het land, het Korenburgerveen. "Het is een van de gebieden waar in de afgelopen jaren mooie stappen zijn gezet om de natuur te verbeteren."

Veel stikstofneerslag

"Je zou het bijna niet zeggen", zegt ecoloog Ketelaar al wandelend door het Natura 2000-gebied, "maar dit was tot voor kort een grasland waar bijna geen bijzondere planten en dieren voorkwamen." Na jarenlang herstel bloeit de natuur nu weer op.

"Het Korenburgerveen had en heeft verschillende problemen. Het was verdroogd, te klein, niet goed verbonden met andere natuurgebieden én er is nog steeds veel stikstofneerslag", vertelt Ketelaar.

Een patiënt met meerdere problemen

Het illustreert de woorden van landbouw- en natuurminister Jaimi van Essen, die de stikstofplannen van het kabinet presenteerde: "Stikstof is de boosdoener, maar ook droogte, versnippering en de kwaliteit van bodem en water zetten de natuur onder druk."

Ecoloog Ketelaar vergelijkt het met een patiënt die meerdere problemen heeft: een gebroken been, een hoofdwond, een hartstoornis, enzovoort. "In het Korenburgerveen hebben we sommige problemen inmiddels aangepakt. Maar het probleem van de stikstofneerslag, daar hebben we nog nauwelijks iets aan gedaan. De patiënt zit dus als het ware nog steeds met een gebroken been."

Verzuring van de bodem

"Stikstof leidt tot een verzuring van de bodem", verklaart Ketelaar de achteruitgang van de natuur door stikstof. "Als de bodem zuur wordt, dan komt aluminium vrij. En dat is voor sommige plantensoorten giftig. De wortels van die planten kunnen zich dan niet goed ontwikkelen."

"Een verzuurde bodem is bijvoorbeeld een probleem voor orchideeën, voor dwergvlas, gentiaan", vertelt hij. "Dwergvlas - de naam zegt het al - is een superklein plantje met hele kleine witte bloemetjes. En die wordt eigenlijk alleen in kleinheid overtroffen door dit mini-plantje wat ernaast staat: de draadgentiaan. Dit zou wel eens het kleinste plantje van Nederland kunnen zijn."

Kwetsbare soorten worden overwoekerd

"Beide soorten zijn helemaal toegerust op het leven onder voedselarme omstandigheden." Ze hebben dus weinig stoffen zoals stikstof nodig om te groeien. "Wanneer de bodem voedselrijker wordt - bijvoorbeeld door te veel stikstof - worden het dwergvlas en draadgentiaan onder de voet gelopen", zegt hij.

"Dat zie je wel vaker, dat juist de meest bijzondere en kwetsbare soorten heel klein zijn en makkelijk overwoekerd worden door andere planten."

Verzadigde toplagen

In het Korenburgerveen worden steeds meer maatregelen genomen om de natuur te helpen herstellen. "We hebben hier de afgelopen jaren verzadigde toplagen van de bodem weggehaald. We hebben het gebied natter gemaakt door sloten in de omgeving te dempen. En we hebben het gebied wat groter gemaakt", vertelt Ketelaar.

De ecoloog wijst op de vele bloemsoorten, bijvoorbeeld blauwe knopen en gevlekte orchideeën. "Dat zijn eerste tekenen dat het hier beter gaat dan in het verleden. Je ziet eigenlijk weer een beetje de kleur op het land, met alle bloemen en vlinders, zoals de graslanden er vroeger in Nederland op veel plekken uitzagen. Kwetsbare plantensoorten komen nu weer terug, sinds we de bijzondere natuuromstandigheden hebben kunnen herstellen waar juist die soorten zo van houden."

Ambities kabinet

"De natuur is hier sterk verbeterd. Maar stikstof blijft een groot probleem voor het Korenburgerveen", zegt Ketelaar. "Het is niet voor niets dat stikstof een groot punt is in het maatschappelijk debat. Het is een enorm probleem voor ons als natuurbeheerders. Maar de oplossing is ook heel erg lastig, dus we hebben er tijd voor nodig om dat met elkaar op te lossen. Voor de natuur is het cruciaal dat we daar wel echt aan gaan werken."

Zie daar de ambities van het kabinet. "Natuurherstel, stikstofreductie en vergunningen horen onlosmakelijk bij elkaar", benadrukte landbouw- en natuurminister Jaimi van Essen. "Door de stikstofuitstoot structureel terug te dringen, herstelt de natuur. En alleen met een herstellende natuur krijgen we weer ruimte om vergunningen te verlenen."

Minder koeien per hectare

Voor de totale kabinetsplannen wordt 20 miljard euro gereserveerd. Het grootste deel - 9 miljard - is bedoeld om boeren te ondersteunen die in de bufferzones rondom kwetsbare natuur maatregelen moeten nemen.

Een boer die zich al jarenlang inzet voor de natuur is John Arink. Zijn biologische melkveebedrijf bevindt zich grotendeels in de bufferzone rondom het Korenburgerveen. Hij boert 'extensief'. Hij pacht veel grond van Natuurmonumenten. "Rondom het Korenburgerveen ligt een bufferzone van zo'n 300 à 400 hectare en daar pacht ik een groot gedeelte van." Het helpt hem om meer oppervlakte onder zijn bedrijf te krijgen en daarmee minder koeien per hectare.

'Lage stikstofdruk brengt natuurherstel'

"Dat betekent dat ik weinig vee per hectare heb, althans: net zoveel vee als dat de grond aankan, zodat ik het vee kan voeden van diezelfde hectare", vertelt hij. Zijn stikstofuitstoot is laag. "Want als je op 1 hectare niet vier koeien, maar slechts één koe zet, dan is het natuurlijk logisch dat de uitstoot ook lager is."

"En een hele lage stikstofdruk brengt automatisch natuurherstel met zich mee", vertelt Arink. "Bovendien gebruik ik geen kunstmest, waardoor het water niet wordt vervuild."

Meer mogelijkheden dan gedacht

Een boerenbedrijf runnen in een bufferzone lijkt niet voor iedereen mogelijk. "Ik snap dat de plannen bij veel boeren niet goed vallen", reageert Arink. "Als je als boer vooral op een intensieve manier je bedrijf hebt ontwikkeld en je zit in een bufferzone, dan heb je wel een probleem. In sommige gevallen volgt er dan misschien noodgedwongen opkoop."

Maar volgens Arink zijn er meer mogelijkheden dan vaak gedacht. "Ik denk dat voor heel veel melkveebedrijven in de bufferzone er best wel wat mogelijkheden zijn om te extensiveren - dus fors minder koeien te houden - en je aan te passen aan de wensen van het nabijgelegen natuurgebied."

Budget beschikbaar

Het lijkt Arink goed, ook voor de boeren zelf, dat we transformeren naar een systeem dat veel extensiever is. "Want ik denk dat de intensieve landbouw geen systeem is dat we nog generaties voort kunnen zetten."

"Er is ook budget dat de minister hiervoor heeft klaargelegd", benadrukt hij. "Er zijn miljarden beschikbaar om het landbouwsysteem extensiever te maken en boeren daarin te ondersteunen."

Een goede boterham mee te verdienen

Naast het budget wat de minister klaar heeft liggen om te extensiveren, is een voordeel volgens Arink dat 'er deuren opengaan in het natuurbeheer als je bereid bent om minder vee te houden'. "Ook geeft de gepachte grond nieuwe mogelijkheden om koeien te weiden, om gras te verbouwen en graan te telen." Daar is ook een goede boterham mee te verdienen, vertelt Arink.

"Wij weiden ons vee maximaal, waardoor elke weidende koe als het ware zijn eigen gras maait en de mest zelf wegbrengt. De kalveren krijgen op zijn minst twee seizoenen in het natuurgebied, daarna maken we er biologisch rundvlees van. We zijn dik tevreden met wat we ermee verdienen."

'Nieuwe mogelijkheden'

Arink ziet de samenwerking met Natuurmonumenten daarom als een win-winsituatie. "Ik heb dit al vroeg omarmd en niet mijn hakken in het zand gezet."

"Voor mij betekent het boeren in een bufferzone dat ik nieuwe mogelijkheden heb gekregen die een goede aanvulling zijn op ons melkveebedrijf. Het is dus helemaal geen straf om hier in dit gebied als boer te mogen werken."

Natuurherstel heeft tijd nodig

Ecoloog Ketelaar hoopt dat we in Nederland kunnen toewerken naar meer ruimte voor de natuur. En dat op zo'n manier dat er voor boeren hun boterham mee te verdienen valt. "Zodat er weer meer biodiversiteit is, gewoon: zingende vogels, fladderende vlinders en bloemen."

In gebieden zoals het Korenburgerveen zie je dat dat kan, zegt hij: "Natuurherstel zal tijd nodig hebben. En bovendien hebben we de kraan ook niet meteen dichtgedraaid." Hij doelt op de stikstofuitstoot. "Maar wanneer je net even wat extra's doet, kan de natuur zich herstellen. En dan zien we dat allerlei bijzondere planten en dieren gewoon weer terugkomen."