Lockdowns, toegangsbewijzen en de avondklok: hoofdrolspelers uit de coronaperiode worden verhoord

De crisis die in Nederland begon met angst voor een onbekend virus en applaus voor de zorg, verdeelde het land uiteindelijk tot op het bot. Met de openbare verhoren van bijna 50 hoofdrolspelers keert de hele coronaperiode vanaf volgende week weer 9 weken terug in het hart van de politiek.

Beter voorbereid

Morgen maakt de enquêtecommissie, onder leiding van VVD-Kamerlid Daan de Kort, in een persconferentie bekend welke betrokkenen als eerste worden gehoord. Het doel dat De Kort wil bereiken met de verhoren: leren van de coronaperiode.

"Ik hoop dat, mocht mijn dochter ooit weer een pandemie meemaken, dat we dan beter voorbereid zijn", aldus De Kort.

Tekst en uitleg

De parlementaire enquêtecommissie onderzoekt hoe kabinet én Tweede Kamer hebben gehandeld tijdens de coronacrisis. Gekeken wordt naar de besluiten die zijn genomen, de afwegingen daarachter en de gevolgen voor de zorg en de grondrechten. Maar het gaat ook over de vraag of de Tweede Kamer zelf wel kritisch genoeg is geweest op de regering.

Het gaat dan bijvoorbeeld over de besluiten die leidden tot de lockdowns, het sluiten van de scholen en het instellen van een avondklok. Politiek verantwoordelijken zoals oud-premier Mark Rutte en oud-minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge zullen daar tekst en uitleg over geven. Maar ook Kamerleden en (medische) adviseurs zullen worden gehoord.

Beddenbaas van Nederland

Ernst Kuipers was in de coronaperiode bestuursvoorzitter van het ErasmusMC en voorzitter van het Landelijk Netwerk Acute Zorg. In die rol coördineerde hij hoe ziekenhuizen coronapatiënten op de ic's in Nederland verdeelden. Hij werd een van de bepalende gezichten van de zorg in Nederland en was bijna dagelijks te zien in alle nieuwsrubrieken. Later werd hij minister van Volksgezondheid.

Als ziekenhuisbestuurder was hij in de begindagen van corona verantwoordelijk voor de acute zorg in de hele regio Zuidwest-Nederland. Toen de ziekenhuizen begonnen over te lopen vroeg minister Hugo de Jonge volgens Kuipers hem wat te doen. "Ik zei dat we daar landelijke coördinatie konden opzetten", zegt Kuipers daar nu over. Zo werd Kuipers van de ene op de andere dag de 'beddenbaas' van Nederland, die Nederland dagelijks bijpraatte over de IC-capaciteit.

Bedreigingen en scheldpartijen

Dat hij bedreigingen kreeg, was bekend. Maar aan de vooravond van de openbare verhoren vertelt Kuipers hoe concreet de beveiliging werd. "Ik moest mijn hond uitlaten met een marechaussee (een militair politiemedewerker, red.)," zegt hij. Op straat werd hij soms uitgescholden. Niet alleen politici kregen de woede over de coronamaatregelen over zich heen, ook gezichtsbepalende virologen en artsen kregen ermee te maken.

Kuipers zegt die woede deels te begrijpen. Mensen maakten zich zorgen over hun baan, hun bedrijf of hun examen. "Dan kun je je voorstellen dat mensen daar op een gegeven moment fel over worden."

Beveiliging bouwde op

"Het bouwt langzaam op. Dat begint eerst met een beveiligingsapp op de telefoon, waarmee je direct contact op kunt nemen met de meldkamer," zegt Kuipers. "En dan loopt met het hardlopen ineens ook een mannetje naast je," aldus Kuipers.

"Corona raakte ons echt allemaal en iedereen heeft het in z'n omgeving gezien. Heel veel kon niet meer. Ik heb dat gezien bij mijn zoons."

Kritiek op onderzoeksraad

De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) nam de corona-aanpak eerder al onder de loep. Conclusie: Nederland was onvoldoende voorbereid op een lange crisis. Zo richtte het kabinet zich volgens de raad te veel op ziekenhuizen en ic's en te weinig op verpleeghuizen, met grote gevolgen. Ook werd niet altijd duidelijk waarom zware maatregelen nodig waren.

Toch zegt Kuipers nog altijd te begrijpen waarom er toen voor de zorg werd gekozen. Het alternatief was volgens Kuipers dat je de pandemie 'volledig' had laten gaan. "Maar dan had je ook heel eerlijk moeten zeggen: dat betekent, beste Nederlanders, dat we de komende weken, maanden geen garanties geven dat als jou iets overkomt, dat je dan ook zorg kunt krijgen. Dat is een politieke keuze."

Lessen voor de toekomst

Juist die afwegingen staan centraal tijdens de openbare verhoren. Volgens staatsrechtgeleerde Wim Voermans van de Universiteit Leiden moet de enquêtecommissie vooral blootleggen hoe deze politieke besluiten zijn genomen.

Wie zat aan het stuur: het kabinet, de experts of allebei? En hoe werden grondrechten en de rol van de Tweede Kamer daarin meegewogen? "Dat zijn allemaal vragen die nog open liggen, ook omdat veel uit die tijd gewoon nog geheim is en waar we nu eens goed naar kunnen kijken."

Onderzoek

Voermans ziet de enquête niet als een verzoeningscommissie maar als onderzoek om 'echt iets van te leren'. Een belangrijke les kan volgens Voermans zijn dat je in een crisis als kabinet niet opnieuw moet improviseren met allerlei zware maatregelen.

Volgens Voermans moet beter nagedacht worden over de parlementaire controle en hoe omgegaan moet worden met grondrechten, zoals de vrijheid van demonstratie en je mogen bewegen.

Nieuwe pandemie

Het laatste kabinet van Mark Rutte nam de aanbevelingen van de OVV in z'n geheel over en trok honderden miljoenen euro's uit om Nederland beter voor te bereiden op een nieuwe pandemie. Maar de kabinetten daarna schrapten de uitgaven. Onder druk van de Tweede Kamer draaide de huidige minister van Volksgezondheid, Sophie Hermans, een deel van die bezuinigingen terug.

Kuipers zegt dat echt niet te begrijpen. "We hopen allemaal dat dit nooit weer gebeurt. Maar je moet er echt serieus rekening mee houden dat dat opnieuw kan gebeuren," zegt Kuipers. "Sterker: door de effecten van klimaatverandering is de kans op een volgende pandemie alleen maar groter." De verhoren starten volgende week vrijdag en duren 9 weken. Het eindrapport volgt in de loop van 2027.